Go To Mantra
Viewed 495 times

प्र शंत॑मा॒ वरु॑णं॒ दीधि॑ती॒ गीर्मि॒त्रं भग॒मदि॑तिं नू॒नम॑श्याः। पृष॑द्योनिः॒ पञ्च॑होता शृणो॒त्वतू॑र्तपन्था॒ असु॑रो मयो॒भुः ॥१॥

English Transliteration

pra śaṁtamā varuṇaṁ dīdhitī gīr mitram bhagam aditiṁ nūnam aśyāḥ | pṛṣadyoniḥ pañcahotā śṛṇotv atūrtapanthā asuro mayobhuḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

प्र। शम्ऽत॑मा। वरु॑णम्। दीधि॑ती। गीः। मि॒त्रम्। भग॑म्। अदि॑तिम्। नू॒नम्। अ॒श्याः॒। पृष॑त्ऽयोनिः। पञ्च॑ऽहोता। शृ॒णो॒तु॒। अतू॑र्तऽपन्थाः। असु॑रः। म॒यः॒ऽभुः ॥१॥

Rigveda » Mandal:5» Sukta:42» Mantra:1 | Ashtak:4» Adhyay:2» Varga:17» Mantra:1 | Mandal:5» Anuvak:3» Mantra:1


SWAMI DAYANAND SARSWATI

अब अठारह ऋचावाले बयालीसवें सूक्त का प्रारम्भ है, उसके प्रथम मन्त्र में विश्वेदेवों के गुणों को कहते हैं ॥

Word-Meaning: - हे विद्वन् ! जो (वरुणम्) उदान वायु को (दीधिती) प्रकाशित करती हुई (शन्तमा) अत्यन्त सुख करनेवाली (पृषद्योनिः) वृष्टि है कारण जिसका ऐसी तथा (पञ्चहोता) पाँच प्राण ग्रहण करनेवाले जिसके ऐसी (गीः) वाणी वर्त्तमान है उसको (मित्रम्) प्राण (भगम्) ऐश्वर्य और (अदितिम्) आकाश वा भूमि को (नूनम्) निश्चय करके (प्र, अश्याः) प्राप्त होवे और जो (अतूर्त्तपन्थाः) नहीं हिंसित है मार्ग जिसका ऐसा (मयोभुः) सुखकारक (असुरः) प्रकाश का आवरण करनेवाले मेघ हैं, उसमें स्थित जो वाणी उसको आप (शृणोतु) सुनिये ॥१॥
Connotation: - सब चर और अचर पदार्थों में आकाश के संयोग से वाणी वर्त्तमान है, उसको विद्वान् ही जान और कार्य्यों में व्यवहार में ला सकते हैं ॥१॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

वेदवाणी का जीवन पर क्या प्रभाव है ?

Word-Meaning: - [१] यह (शन्तमा) = अत्यन्त शान्ति को देनेवाली (दीधिती) = [bodily lustre, strength] तेजस्विता के साथ (गी:) = ज्ञान की वाणी (नूनम्) = निश्चय से (वरुणम्) = द्वेष के निवारण करनेवाले पुरुष को (प्र अश्या:) = प्रकर्षेण प्राप्त हो । (मित्रम्) = सब के प्रति स्नेहवाले को यह प्राप्त हो । (भगम्) = भजनीय [सेवनीय] धनवाले को यह प्राप्त हो । (अदितिम्) = [अ-दिति] व्रतों के न तोड़नेवाले, व्रतों का पालन करनेवाले को यह प्राप्त हो । यदि हम ज्ञान की वाणी को प्राप्त करना चाहते हैं तो जीवन में 'निर्देष्यता, मित्रता, पवित्र धन तथा व्रतपालन' की साधना करें। ये बातें हमें अधिकाधिक ज्ञान का पात्र बनायेंगी। [२] (पृषद्योनिः) = [पृषु सेचने] सोम के उत्पत्ति स्थान [योनि] इस शरीर को जो इस सोम से सिक्त करता है, इस सोम को विनष्ट नहीं होने देता, (पञ्चहोता) = जो पाँचों ज्ञानेन्द्रियों से ज्ञानयज्ञ को करता है, (अतूर्तपन्थाः) = जो मार्ग को हिंसित नहीं करता, अर्थात् सदा मार्ग पर चलता है (असुर:) = [असु क्षेपणे] वासनाओं को अपने से परे फेंकता है, (मयोभुः) = सब के कल्याण को करनेवाला बनता है, वह इस वेदवाणी को (शृणोतु) = सुने । ज्ञान की वाणियों को सुननेवाला इस प्रकार का बनता है, यह सोम का रक्षण करता है, इसकी ज्ञानेन्द्रियाँ ज्ञानयज्ञ में प्रवृत्त रहती हैं, मार्ग से यह विचलित नहीं होता, प्राणशक्ति सम्पन्न व वासनाओं को परे फेंकनेवाला बनता है और सभी के कल्याण में प्रवृत्त होता है।
Connotation: - भावार्थ– वेदवाणी हमारे जीवन को शान्त व शक्तिमय बनाती है। यह हमें 'निर्देषता, मित्रता, पवित्र धन व व्रतपालन' वाला करती है। इससे हम सोमरक्षण करते हुए, ज्ञान में प्रवृत्त होकर, मार्ग पर चलते हुए, शक्ति सम्पन्न व सबका कल्याण करनेवाले बनते हैं।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

अथ विश्वेदेवगुणानाह ॥

Anvay:

हे विद्वन् ! या वरुणं दीधिती शन्तमा पृषद्योनिः पञ्चहोता गीर्वर्त्तते तां मित्रं भगमदितिं च नूनं प्राश्याः। योऽतूर्त्तपन्थाः मयोभुरसुरो मेघोऽस्ति तत्रस्था या वाक् तां भवाञ्छृणोतु ॥१॥

Word-Meaning: - (प्र) (शन्तमा) अतिशयेन सुखकरी (वरुणम्) उदानम् (दीधिती) प्रकाशयन्ती (गीः) वाक् (मित्रम्) प्राणम् (भगम्) ऐश्वर्य्यम् (अदितिम्) आकाशं भूमिं वा (नूनम्) (अश्याः) प्राप्नुयाः (पृषद्योनिः) पृषतिर्वृष्टिर्योनिर्यस्याः सा (पञ्चहोता) पञ्च प्राणा होता आदातारो यस्याः सा (शृणोतु) (अतूर्त्तपन्थाः) अतूर्त्तोऽहिंसितः पन्था यस्य सः। (असुरः) प्रकाशाऽऽवरको मेघः (मयोभुः) सुखं भावुकः ॥१॥
Connotation: - सर्वेषु चराचरेषु पदार्थेष्वाकाशसंयोगाद् वाणी वर्त्तते तां विद्वांस एव ज्ञातुं कार्य्येषु व्यवहर्त्तुं च शक्नुवन्ति ॥१॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Let my holy voice, the chant of OM, full of peace and bliss, light of my higher energy of udana, rise up and reach Varuna, cherished lord of love and justice, Mitra, lord of light and friendship, Bhaga, lord of honour and excellence, and Aditi, mother Infinity of heaven and earth. May the lord Supreme listen and receive, the lord of Eternal Word and speech coexistent with space and Divinity, ministrant of five pranic energies, indefatigable and irresistible in the ways of his power and action, giver of life and energy, lord of bliss, Bliss itself.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The attributes of the Vishvedevāh are told.

Anvay:

O learned person ! certainly enjoy or make proper use of the speech which illuminates Udāna Prana (a king of vital breath), leads to much happiness, showers joy, is taken by five Pranas, or Prana, wealth, sky or the earth. You should listen to the particular speech (sound), which is in the cloud, whose path is inviolable and which is producer of happiness.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - There is a sound in all objects produced by the contact of the sky or ether. It can be known and utilized only by great scientists.
Footnote: प्राणो मित्रम् । (Jaiminyopnishad Brahman 3, 1, 3, 6) इयं पृथिवी वा अदितिः (मैत्रायणी संहिता 3, 18 ) इयं पृथिवी वै देव्यदितिः (जैमिनीयो 1, 58 तै० 1, 4, 3, 1) इयं पृथिवी ह्यदिति:( ऐतरेय 1, 81 Stph 3, 2, 3, 6) पृथिव्यदिति: (कारकसंहिता 24, 4, 6)।

MATA SAVITA JOSHI

या सूक्तात विश्वेदेव रुद्र व विद्वानांच्या गुणवर्णनाने या सूक्ताच्या अर्थाची यापूर्वीच्या सूक्तार्थाबरोबर संगती जाणावी.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - सर्व चर व अचर पदार्थांमध्ये आकाशाच्या संयोगाने वाणी असते त्याला विद्वानच जाणू शकतात व कार्यात आणि व्यवहारात आणू शकतात. ॥ १ ॥