Go To Mantra
Viewed 411 times

स्त्रियो॒ हि दा॒स आयु॑धानि च॒क्रे किं मा॑ करन्नब॒ला अ॑स्य॒ सेनाः॑। अ॒न्तर्ह्यख्य॑दु॒भे अ॑स्य॒ धेने॒ अथोप॒ प्रैद्यु॒धये॒ दस्यु॒मिन्द्रः॑ ॥९॥

English Transliteration

striyo hi dāsa āyudhāni cakre kim mā karann abalā asya senāḥ | antar hy akhyad ubhe asya dhene athopa praid yudhaye dasyum indraḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

स्त्रियः॑। हि। दा॒सः। आयु॑धानि। च॒क्रे। किम्। मा॒। क॒र॒न्। अ॒ब॒लाः। अ॒स्य॒। सेनाः॑। अ॒न्तः। हि। अख्य॑त्। उ॒भे इति॑। अ॒स्य॒। धेने॒ इति॑। अथ॑। उप॑। प्र। ऐ॒त्। यु॒धये॑। दस्यु॑म्। इन्द्रः॑ ॥९॥

Rigveda » Mandal:5» Sukta:30» Mantra:9 | Ashtak:4» Adhyay:1» Varga:27» Mantra:4 | Mandal:5» Anuvak:2» Mantra:9


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को कहते हैं ॥

Word-Meaning: - हे राजन् ! जैसे (दासः) सेवक के सदृश मेघ (स्त्रियः) स्त्रियों को (आयुधानि) तलवार आदि शस्त्रों के सदृश (चक्रे) करता है (अस्य) इसकी (अबलाः) बल से रहित (सेनाः) सेनायें है (इन्द्रः) सूर्य्य के सदृश राजा (हि) ही (मा) मुझ को (किम्) क्या (करन्) करे और जो (अन्तः) अन्तःकरण में (अख्यत्) प्रकट करता है और जिस (अस्य) इस मेघ की (उभे) दोनों अर्थात् मन्द और तीव्र (धेने) वाणी वर्तमान हैं (अथ) अनन्तर जिसको सूर्य्य (युधये) संग्राम के लिये (उप, प्र, ऐत्) समीप प्राप्त होता है, उसके सदृश वर्त्तमान (हि) निश्चित (दस्युम्) दुष्ट डाकू को राजा वश में करे ॥९॥
Connotation: - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है । वे ही जन दास हैं कि जिनकी स्त्रियाँ ही शत्रु के सदृश विजय को देनेवाली वर्त्तमान होवें और जैसे सूर्य्य और मेघ का सङ्ग्राम है, वैसे ही दुष्टजनों के साथ राजा का सङ्ग्राम हो ॥९॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

स्त्री रूप आयुध

Word-Meaning: - १. (दासः) = हमारा उपक्षय करनेवाला (वृत्र) [कामदेव] (हि) = निश्चय से (स्त्रियः) = स्त्रियों को (आयुधानि चक्रे) = अपना आयुध [अस्त्र] बनाता है । तपोविद्या के नाश लिए वासनाओं के रूप में ये हमारे पास आती है, परन्तु अस्य- इस दास की ये (अबला: सेनाः) = स्त्री रूप सेनाएँ (मा) = मेरा (किं करन्) = क्या कर सकती हैं। ये मेरा कुछ बिगाड़ नहीं सकतीं। २. (इन्द्रः) = एक जितेन्द्रिय पुरुष (अस्य) = इस प्रभु की (उभे) = दोनों (धेने) = [धेना=वाक्] अपराविद्या व पराविद्या रूप वाणियों को (अन्तः अख्यत्) = अपने अन्दर देखने का प्रयत्न करता है [चक्षू = to see ] । इन धेनाओं को अपने अन्दर देखता हुआ यह (इन्द्रः) = जितेन्द्रिय पुरुष (अथ) = अब युधये युद्ध के लिए (दस्युम्) = उन स्त्रीरूप आयुधों का प्रयोग करनेवाले दस्यु को (उपप्रैत्) = आक्रान्त करता है। ज्ञान द्वारा वासनाओं पर आक्रमण करता ।
Connotation: - भावार्थ- संसार की वासनाओं में 'स्त्री के प्रति आसक्ति' प्रबलतम वासना है। हम ज्ञान द्वारा इस पर विजय पाने के लिए यत्नशील हों।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

Anvay:

हे राजन् ! यथा दासः स्त्रिय आयुधानि चक्रेऽस्याबलाः सेनाः सन्तीन्द्रो हि मा किं करन्। योऽन्तरख्यद् यस्यास्योभे धेने वर्त्तेतेऽथ यमिन्द्रो युधय उप प्रैत् तद्वद्वर्त्तमानं हि दस्युं राजा वशं करन् ॥९॥

Word-Meaning: - (स्त्रियः) (हि) (दासः) सेवक इव मेघः (आयुधानि) अस्यादीनि शस्त्राणीव (चक्रे) करोति (किम्) (मा) माम् (करन्) कुर्य्यात् (अबलाः) अविद्यमानं बलं यासां ताः (अस्य) (सेनाः) (अन्तः) (हि) किल (अख्यत्) प्रकटयति (उभे) मन्दतीव्रे (अस्य) मेघस्य (धेने) वाचौ (अथ) (उप) (प्र) (ऐत्) प्राप्नोति (युधये) सङ्ग्रामाय (दस्युम्) (इन्द्रः) सूर्य इव राजा ॥९॥
Connotation: - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः । त एव दासा येषां स्त्रिय एव शत्रुवद्विजयप्रदा वर्त्तेरन् यथा सूर्य्यमेघयोः सङ्ग्रामो वर्त्तते तथैव दुष्टैः सह राज्ञः सङ्ग्रामो वर्त्तताम् ॥९॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Dasa, enemy of an inferior order, uses women as secret weapons and warriors. But what can these poor forces do against me (in violation of my discretion]. Let the ruler, Indra, see deep into both the language and warriors [of this enemy, the open policy and the secret tactics), and then advance upon the slavish enemy to engage him in battle.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The attributes of heroes are highlighted.

Anvay:

O king! as servant manufacture-arms and have a band of weak (physically not-strong. Ed.) women, so is this cloud before the sun. The king should be mighty like the sun, before whom the army of the wicked foes may not stand. He may manifest or establish his power within the heart of all. The cloud has two kinds of sound (1) soft sound and (2) loud thunder, but when Indra (sun) come to fight with it, it is easily overcome. So should a king get control or achieve victory over thieves, robbers and other wicked persons.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - The servants whose women being weak cause victory to the other party, are not dependable. As there is a war between the sun and the cloud, so should a good king fight with the wicked.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. ज्यांच्या स्त्रियाच विजय मिळवून देणाऱ्या असतात तेच लोक दास असतात. जसे सूर्य व मेघाचे युद्ध होते तसेच दुष्टांबरोबर राजाचे युद्ध व्हावे. ॥ ९ ॥