Go To Mantra
Viewed 403 times

सिन्धो॑रिव प्राध्व॒ने शू॑घ॒नासो॒ वात॑प्रमियः पतयन्ति य॒ह्वाः। घृ॒तस्य॒ धारा॑ अरु॒षो न वा॒जी काष्ठा॑ भि॒न्दन्नू॒र्मिभिः॒ पिन्व॑मानः ॥७॥

English Transliteration

sindhor iva prādhvane śūghanāso vātapramiyaḥ patayanti yahvāḥ | ghṛtasya dhārā aruṣo na vājī kāṣṭhā bhindann ūrmibhiḥ pinvamānaḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

सिन्धोः॑ऽइव। प्र॒ऽअ॒ध्व॒ने। शू॒घ॒नासः॑। वात॑ऽप्रमियः। प॒त॒य॒न्ति॒। य॒ह्वाः। घृ॒तस्य॑। धाराः॑। अ॒रु॒षः। न। वा॒जी। काष्ठाः॑। भि॒न्दन्। ऊ॒र्मिभिः॑। पिन्व॑मानः ॥७॥

Rigveda » Mandal:4» Sukta:58» Mantra:7 | Ashtak:3» Adhyay:8» Varga:11» Mantra:2 | Mandal:4» Anuvak:5» Mantra:7


SWAMI DAYANAND SARSWATI

अब जलदृष्टान्त से वाणीविषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

Word-Meaning: - हे मनुष्यो ! (पिन्वमानः) प्रसन्न करता हुआ मैं जैसे (शूघनाशः) शीघ्रगामिनी (यह्वाः) बड़ी (वातप्रमियः) वायु को मापनेवाली और (प्राध्वने) उत्तम प्रकार से चलने योग्य मार्ग के लिये (सिन्धोरिव) नदियों के अर्थात् नदियों की तरङ्गों के समान (पतयन्ति) पति के सदृश आचरण करती हैं तथा (अरुषः) लाल रूपवाले (वाजी) घोड़ों के (न) सदृश (घृतस्य) जल की (धाराः) धारा (ऊर्म्मिभिः) तरङ्गों से (काष्ठाः) दिशाओं के समान तटों को (भिन्दन्) विदीर्ण करती हैं, वैसे उपदेशों की वृष्टि करके अविद्याओं का नाश करता हूँ ॥७॥
Connotation: - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जिन विद्वानों के नदियों के प्रवाह सदृश उत्तम उपदेश प्रचरित होते और घोड़ों के समान दुःखों के पार कराते हैं, वे ही बड़े श्रेष्ठ पुरुष हैं ॥७॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

आशातीत उन्नति

Word-Meaning: - [१] (इव) = जैसे (सिन्धोः) = नदी से जल (प्राध्वने) = [प्रवणवति देशे सा० ] निम्न देश में (शूघनासः) = शीघ्र गमनवाले होते हैं, इसी प्रकार ज्ञान के समुद्र आचार्य से भी (वातप्रतिमः) = वायुवत् प्रकृष्ट वेगवाली (यह्वा:) = महान् (घृतस्य धाराः) = ज्ञान की धाराएँ भी विनीततावाले विद्यार्थियों की और (पतयन्ति) = शीघ्र गतिवाली होती हैं। ये ज्ञान की धाराएँ उन्हें वायुवत् सततगामी, सदा क्रियाशील बनाती हैं और जीवन में उन्हें महान् बनाती हैं। [२] (ऊर्मिभिः पिन्वमानः) = इन ज्ञानरश्मियों से बढ़ता हुआ यह विद्यार्थी (काष्ठाः भिन्दन्) = सब सीमाओं का विदारण करता हुआ आगे बढ़ता है, (न) = जैसे कि (अरुषः) = आरोचमान (वाजी) = बलवान् घोड़ा बन्धनों को तोड़कर आगे बढ़ता है। आजकल की भाषा में प्रयोग करते हैं कि 'रिकार्ड को बीट' कर गया। यही भाव 'काष्ठा: भिन्दन्' का है। यह सब उन्नतियों की सीमाओं को लाँघ जाता है।
Connotation: - भावार्थ - विनीत होकर ज्ञान को प्राप्त करते हैं। ज्ञान को प्राप्त करके हम सतत क्रियाशील बनते हैं। आशातीत उन्नति को प्राप्त करते हैं। नोट –'आशा' शब्द का अर्थ दिशा भी होता है । मन्त्र में दिशा का पर्याय 'काष्ठा' शब्द प्रयुक्त हुआ है।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

अथ जलदृष्टान्तेन वाग्विषयमाह ॥

Anvay:

हे मनुष्याः ! पिन्वमानोऽहं यथा शूघनासो यह्वा वातप्रमियः प्राध्वने सिन्धोरिव पतयन्त्यरुषो वाजी न घृतस्य धारा ऊर्म्मिभिः काष्ठा भिन्दँस्तथोपदेशान् वर्षयित्वाऽविद्यां भिनद्मि ॥७॥

Word-Meaning: - (सिन्धोरिव) नद्या इव (प्राध्वने) प्रकृष्टतया गन्तव्याय मार्गाय (शूघनासः) आशुगन्त्र्यः (वातप्रमियः) या वातं वायुं प्रमिन्वन्ति ताः (पतयन्ति) पतिरिवाचरन्ति (यह्वाः) महत्यः (घृतस्य) जलस्य (धाराः) (अरुषः) अरुणरूपः (न) इव (वाजी) अश्वः (काष्ठाः) दिश इव तटीः (भिन्दन्) विदृणन्ति (ऊर्म्मिभिः) तरङ्गैः (पिन्वमानः) प्रसादयन् ॥७॥
Connotation: - अत्रोपमालङ्कारः । येषां विदुषां नदीप्रवाहा इव सदुपदेशाश्चलन्ति अश्व इव दुःखान्तं गमयन्ति ते एव महान्तः सन्तः सन्ति ॥७॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - The streams of ghrta, life’s energy, flow on to join the sea like strong currents of a river rushing on in tumult by simple, straight and holy paths of the bed carved by Divinity, and I, inspired by the waves of ghrta, like a fiery stallion flying, breaking the bounds of world pressures all round by the force of inner vibrations, move on to my divine destination.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The attributes of speech are mentioned by the illustration of water.

Anvay:

O men ! pleasing God and good men, pouring down the sermons, I dispel all ignorance like the force of great streams of water. Their impact is like the swift wind and they rapid down a declivity, breaking through the barriers by the confining the (river) banks (laying a dam) from their whirling waves, like a high spirited steed (horse).

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - Those scholars are great, whose sermons flow on like the currents of the rivers and end all miseries like the swift horse.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात उपमालंकार आहे. ज्या विद्वानांचे नदीच्या प्रवाहाप्रमाणे उपदेश प्रचारित होतात व घोड्याप्रमाणे तीव्रतेने ते दुःखातून पार पाडतात तेच श्रेष्ठ पुरुष असतात. ॥ ७ ॥