Go To Mantra
Viewed 334 times

ऋ॒तेन॑ दे॒वीर॒मृता॒ अमृ॑क्ता॒ अर्णो॑भि॒रापो॒ मधु॑मद्भिरग्ने। वा॒जी न सर्गे॑षु प्रस्तुभा॒नः प्र सद॒मित्स्रवि॑तवे दधन्युः ॥१२॥

English Transliteration

ṛtena devīr amṛtā amṛktā arṇobhir āpo madhumadbhir agne | vājī na sargeṣu prastubhānaḥ pra sadam it sravitave dadhanyuḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

ऋ॒तेन॑। दे॒वीः। अ॒मृताः॑। अमृ॑क्ताः। अर्णः॑ऽभिः। आपः॑। मधु॑मत्ऽभिः। अ॒ग्ने॒। वा॒जी। न। सर्गे॑षु। प्र॒ऽस्तु॒भा॒नः। प्र। सद॑म्। इत्। स्रवि॑तवे। द॒ध॒न्युः॒॥१२॥

Rigveda » Mandal:4» Sukta:3» Mantra:12 | Ashtak:3» Adhyay:4» Varga:22» Mantra:2 | Mandal:4» Anuvak:1» Mantra:12


SWAMI DAYANAND SARSWATI

अब सङ्गदोष, अदोष और रक्षा विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

Word-Meaning: - हे (अग्ने) विद्वान् पुरुष जैसे (ऋतेन) सत्य से (मधुमद्भिः) बहुत मधुर आदि गुणों से युक्त (अर्णोभिः) जलों के साथ (अमृक्ताः) नहीं शुद्ध किये गए (देवीः) उत्तम श्रेष्ठ (अमृताः) कारणरूप से नाशरहित (आपः) प्राणरूप पवन (स्रवितवे) जाने को (सदम्) प्राप्त वस्तु (प्र, दधन्युः) धारण करते हैं, वैसे (इत्) ही (सर्गेषु) किये हुए कार्य्यों में (वाजी) बहुत अन्नवाले के (न) सदृश (प्रस्तुभानः) अत्यन्त धारण करते हुए आप प्रकट हूजिये ॥१२॥
Connotation: - इस मन्त्र में उपमा और वाचकलुप्तोपमालङ्कार हैं। हे मनुष्यो ! जैसे शुद्ध जल सुखकारी और अशुद्ध दुःख देनेवाले होते हैं, वैसे ही उत्तम गुणों का सङ्ग आनन्ददायक और दोषों का सङ्ग दुःख देनेवाला होता है। और जैसे ऐश्वर्य्ययुक्त धार्मिकजन कृपा से बुभुक्षित आदि का पालन करता है, वैसे ही सज्जन लोग सब की रक्षा करते हैं ॥१२॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

अमृत-अमृक्त

Word-Meaning: - [१] (ऋतेन) = नियमित जीवन के द्वारा, हे (अग्ने) = परमात्मन् ! (मधुमद्भिः अर्णोभिः) = माधुर्यवाले ज्ञानजलों के समुद्रों से [अर्णस्- ocean राय: समुद्राँश्चतुर:] (देवी:) = प्रकाशमय (अमृता:) = मृत्यु से बचानेवाले [न मृतं याभिः] (अमृक्ताः) = काम-क्रोध आदि शत्रुओं से बाधित न होनेवाले (आप:) = ज्ञानजल (सदं इत्) = सदा ही सवितवे गतिशीलता के लिये (प्रदधन्युः) = [प्रगच्छन्ति] प्राप्त होते हैं। उसी प्रकार प्राप्त होते हैं इव जैसे वाजी शक्तिशाली घोड़ा (सर्गेषु) = [attacks] आक्रमणों में (प्रस्तुभान:) = प्रोत्साहित किया जाता हुआ आगे बढ़ता है। [२] यहाँ 'मधुमान् अर्णस्' वेद हैं। उन वेदों से हमें नियमित जीवन के होने पर, यह ज्ञान प्राप्त होता है जो कि प्रकाशमय है, से मृत्यु हमें बचाता है, काम-क्रोध आदि शत्रुओं से बाधित नहीं होने देता। इस ज्ञान को प्राप्त करके हम सदा क्रियाशील होते हैं [] सवितवे] ।
Connotation: - भावार्थ– नियमित जीवन के द्वारा वेदज्ञान को प्राप्त करके हम प्रकाशमय जीवनवाले, रोगों मृत्यु से रहित, वासनाओं से अनाक्रान्त जीवनवाले बनते हैं।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

अथ सङ्गदोषादोषौ रक्षणविषयञ्चाह ॥

Anvay:

हे अग्ने ! यथर्त्तेन मधुमद्भिरर्णोभिस्सहाऽमृक्ता देवीरमृता आपो स्रवितवे सदं प्रदधन्युस्तथेदेव सर्गेषु वाजी न प्रस्तुभानः सँस्त्वं भव ॥१२॥

Word-Meaning: - (ऋतेन) सत्येन (देवीः) दिव्याः (अमृताः) कारणरूपेण नाशरहिताः (अमृक्ताः) अशोधिताः (अर्णोभिः) जलैः (आपः) प्राणाः (मधुमद्भिः) बहुभिर्मधुरादिगुणयुक्तैः (अग्ने) विद्वन् (वाजी) बह्वन्नवान् (न) इव (सर्गेषु) सृष्टेषु कार्येषु (प्रस्तुभानः) प्रकर्षेण धरन् (प्र) (सदम्) प्राप्तं वस्तु (इत्) एव (स्रवितवे) स्रोतुं गन्तुम् (दधन्युः) धरन्त। अत्र वाच्छन्दसीति नुडागमो यासुडभावः ॥१२॥
Connotation: - अत्रोपमावाचकलुप्तोपमालङ्कारौ। हे मनुष्या ! यथा शुद्धा आपः सुखकारिण्योऽशुद्धा दुःखप्रदा भवन्ति तथैव शुभगुणसङ्ग आनन्दप्रदो दोषसङ्गो दुःखप्रदश्च भवति। यथैश्वर्यवान् धार्मिको जनः कृपया बुभुक्षितादीन् पालयति तथैव सज्जनाः सर्वान् रक्षन्ति ॥१२॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Agni, light of life, ruler of the world, by Rtam, force of eternal truth and nature’s law, do the celestial waters of life, immortal, unhurt, with currents of spatial oceans bearing honey sweets of life’s energy, ceaselessly flow on like a war horse flying on to battles, in order to move life on and on with energy without end or exhaustion.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The result of good or bad association is told.

Anvay:

O learned person ! the water mixed with various articles is full of sweetness and other attributes. There are immortal Pranas not yet purified, but they are imperishable in their subtle causal form and they uphold the substances. In the same manner, you being the possessor of abundant food grains and other products be a good upholder of all.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - As pure waters are source of happiness and vice versa, in the same manner, association of good qualities causes bliss and that of the ignoble causes misery. A philanthropist person kindly feeds hungry and other needy suffering persons. Likewise good men protect all.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात उपमावाचकलुप्तोपमालंकार आहेत. हे माणसांनो । जसे शुद्ध जल सुखदायक व अशुद्ध दुःखदायक असते, तसेच सद्गुणांचा संग आनंददायक व दोषांचा संग दुःखदायक असतो व जसे ऐश्वर्ययुक्त धार्मिक जन कृपा करतात व भुकेल्या माणसांचे पालन करतात, तसेच सज्जन लोक सर्वांचे रक्षण करतात. ॥ १२ ॥