Go To Mantra
Viewed 355 times

कृ॒णोत्य॑स्मै॒ वरि॑वो॒ य इ॒त्थेन्द्रा॑य॒ सोम॑मुश॒ते सु॒नोति॑। स॒ध्री॒चीने॑न॒ मन॒सावि॑वेन॒न्तमित्सखा॑यं कृणुते स॒मत्सु॑ ॥६॥

English Transliteration

kṛṇoty asmai varivo ya itthendrāya somam uśate sunoti | sadhrīcīnena manasāvivenan tam it sakhāyaṁ kṛṇute samatsu ||

Mantra Audio
Pad Path

कृ॒णोति॑। अ॒स्मै॒। वरि॑वः। यः। इ॒त्था। इन्द्रा॑य। सोम॑म्। उ॒श॒ते। सु॒नोति॑। स॒ध्री॒चीने॑न। मन॑सा। अवि॑ऽवेनम्। तम्। इत्। सखा॑यम्। कृ॒णु॒ते॒। स॒मत्ऽसु॑ ॥६॥

Rigveda » Mandal:4» Sukta:24» Mantra:6 | Ashtak:3» Adhyay:6» Varga:12» Mantra:1 | Mandal:4» Anuvak:3» Mantra:6


SWAMI DAYANAND SARSWATI

अब शत्रुजनों को जीतने के लिये राज्यप्रबन्ध को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

Word-Meaning: - हे मनुष्यो ! (यः) जो (अस्मै) इस (सोमम्) ऐश्वर्य्य की (उशते) कामना करनेवाले (इन्द्राय) अत्यन्त ऐश्वर्यवाले राजा के लिये (इत्था) इस प्रकार से (वरिवः) सेवन को (कृणोति) करता है (सध्रीचीनेन) ज्ञापक वा अनुष्ठापक अर्थात् समझाने वा आरम्भ करनेवाले के सहित (मनसा) अन्तःकरण से (अविवेनन्) कामनारहित होता हुआ ऐश्वर्य्य को (सुनोति) उत्पन्न करता और (समत्सु) सङ्ग्रामों में (सखायम्) मित्र को (कृणुते) करता है (तम्) उसको (इत्) ही राजा और प्रधान करो ॥६॥
Connotation: - हे राजन् ! जो मनुष्य अपने राज्य के भक्त, धर्म्म का सेवन और ऐश्वर्य्य की कामना करने तथा अधर्म्म को छोड़नेवाले, सङ्ग्राम में परस्पर अपने जनों में मैत्री करते हुए विद्वान् जन होवें, वे ही आपको राजशासन में संस्थापन करने योग्य हैं ॥६॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

प्रभुप्राप्ति के सोम का सवन

Word-Meaning: - [१] (यः) = जो (अस्मै इन्द्राय) = इस परमैश्वर्यशाली प्रभु के लिए (इत्था) = सचमुच (वरिवः) = पूजा को (कृणोति) = करता है। वह (उशते) = सदा हमारे हित की कामनावाले प्रभु के लिए (सोमम्) = सोम को (सुनोति) अपने अन्दर उत्पन्न करता है- इस सोम [वीर्य] के रक्षण से ही तो ज्ञानदीप्ति होकर प्रभु की प्राप्ति होती है। [२] यह (सध्रीचीनेन मनसा) = [सह अञ्चति ] प्रभु के साथ विचरनेवाले मन से (अविवेनन्) = हमारे हित की कामना से कभी पृथक् न होनेवाले (तं इत्) = उस प्रभु को ही (समत्सु) = इन जीवन संग्रामों में (सखायम्) = मित्र (कृणुते) = करता है। इस प्रभु की मित्रता द्वारा ही तो सब संग्रामों में विजय प्राप्त होती है। हम अपने मन को प्राणायाम आदि द्वारा विषयों से विनिवृत्त करके प्रभु के साथ मिलाएँगे तभी इस प्रभु की मित्रता को पा सकेंगे। समीचीन मन ही हमें प्रभु का सम्पर्क प्राप्त कराता है।
Connotation: - भावार्थ- प्रभु की उपासना करें। उसकी प्राप्ति के लिए सोम का रक्षण करें। विषयव्यावृत्त मन द्वारा प्रभु को मित्र बनाकर वासनासंग्राम में विजयी बनें ।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

अथ शत्रुविजयार्थराज्यप्रबन्धविषयमाह ॥

Anvay:

हे मनुष्या ! योऽस्मै सोममुशत इन्द्रायेत्था वरिवः कृणोति सध्रीचीनेन मनसाऽविवेनन्त्सन्नैश्वर्य्यं सुनोति समत्सु सखायं कृणुते तमिदेव राजानं प्रधानञ्च कुरुत ॥६॥

Word-Meaning: - (कृणोति) (अस्मै) (वरिवः) सेवनम् (यः) जनः (इत्था) अनेन प्रकारेण (इन्द्राय) परमैश्वर्य्याय राज्ञे (सोमम्) ऐश्वर्य्यम् (उशते) कामयमानाय (सुनोति) निष्पादयति (सध्रीचीनेन) संज्ञापकेनाऽनुष्ठापकेन वा (मनसा) अन्तःकरणेन (अविवेनम्) विगतकामः (तम्) (इत्) एव (सखायम्) मित्रम् (कृणुते) कुरुते (समत्सु) सङ्ग्रामेषु ॥६॥
Connotation: - हे राजन् ! ये मनुष्याः स्वराज्यभक्ता धर्म्मसेविन ऐश्वर्य्यं कामयमाना अधर्म्मं त्यक्तवन्तः सङ्ग्रामे परस्परं स्वकीयेषु जनेषु मैत्रीमाचरन्तो विचक्षणा जनाः स्युस्त एव भवता राजशासने संस्थापनीयाः ॥६॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - One who thus does honour and distinguished service for Indra, ruler of the world, and distils the soma of excellence and joy for him who, of course, loves honour and excellence and joy for humanity, and one who, with an undivided dedicated mind, without any selfish axe to grind, acts as a friend and supportive warrior for him in the battles of humanity: Indra too for such a person creates and awards rare and choicest gifts of honour and dignity like a friend.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

Anvay:

O men! those who serve the prosperous Indra (king), and consciously and selflessly perform their duties, and prove their sincerity and friendship during the confrontation with enemies, they should be appointed rulers, administrators and commanders.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - The pre-condition of electing a ruler a and commander is that those persons should protect the loyal, be pious and seeking prosperity. In a battle where the issues of injustice or unrighteousness are involved, they should join hands and act in unison. Only they are capable to work in administration.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - भावार्थ -हे राजा ! जी माणसे स्वराज्यभक्त, धर्माचे सेवन करणारी व ऐश्वर्याची कामना करणारी, अधर्माचा त्याग करणारी, युद्धात स्वकीयांशी मैत्री करत विद्वान बनलेली असतात तीच राज्य शासनामध्ये संस्थापन करण्यायोग्य असतात. ॥ ६ ॥