Go To Mantra
Viewed 359 times

प॒रा॒य॒तीं मा॒तर॒मन्व॑चष्ट॒ न नानु॑ गा॒न्यनु॒ नू ग॑मानि। त्वष्टु॑र्गृ॒हे अ॑पिब॒त्सोम॒मिन्द्रः॑ शतध॒न्यं॑ च॒म्वोः॑ सु॒तस्य॑ ॥३॥

English Transliteration

parāyatīm mātaram anv acaṣṭa na nānu gāny anu nū gamāni | tvaṣṭur gṛhe apibat somam indraḥ śatadhanyaṁ camvoḥ sutasya ||

Mantra Audio
Pad Path

प॒रा॒ऽय॒तीम्।। मा॒तर॑म्। अनु॑। अ॒च॒ष्ट॒। न। न। अनु॑। गा॒नि॒। अनु॑। नु। ग॒मा॒नि॒। त्वष्टुः॑। गृ॒हे। अ॒पि॒ब॒त्। सोम॑म्। इन्द्रः॑। श॒त॒ऽध॒न्य॑म्। च॒म्वोः॑। सु॒तस्य॑ ॥३॥

Rigveda » Mandal:4» Sukta:18» Mantra:3 | Ashtak:3» Adhyay:5» Varga:25» Mantra:3 | Mandal:4» Anuvak:2» Mantra:3


SWAMI DAYANAND SARSWATI

अब उत्तम ऐश्वर्यवान् राजा के लिये सेना के संरक्षण विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

Word-Meaning: - जैसे (इन्द्रः) शत्रुओं का नाश करनेवाला सेना का ईश (त्वष्टुः) प्रकाश के (गृहे) स्थान में (सुतस्य) ऐश्वर्य्य से युक्त के (शतधन्यम्) असंख्य धन में साधु (सोमम्) ओषधियों के रस को (चम्वोः) सेनाओं के मध्य में (अपिबत्) पीता है (परायतीम्) और मरनेवाली (मातरम्) माता को (न) नहीं (अनु, अचष्ट) प्रसिद्ध करे, वैसे मैं (नु) शीघ्र (अनु, गानि) पीछे जाऊँ और वैसे मैं (न) न (अनु, गमानि) पीछे जाऊँ ॥३॥
Connotation: - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जो सेना के अधीश राजगृह में सत्कार को प्राप्त होकर, नियमित आहार और विहार से पूर्ण बल को करके, दोनों अपनी और शत्रुओं की सेना के मध्य में विवाद का नाश करें वा युद्ध करावें, उनका सदा ही विजय और जैसे रोगग्रस्त माता की सन्तान सेवा करते हैं, वैसे ही सेना का सेवन करते हैं, वे न्याय के अनुगामी होते हैं ॥३॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

वेदमाता का अनुसरण [follower बनना]

Word-Meaning: - [१] आत्मालोचन करनेवाला पुरुष (परायतीम्) = दूर जाती हुई (मातरम्) = इस वेदमाता को (अन्वचष्ट) = देखता है। देखता है कि यह वेदमाता मेरे से दूर और दूर होती जाती है- मैं इसका स्वाध्याय ठीक रूप में नहीं कर रहा। ऐसा देखकर वह निश्चय करता है कि (न न अनुगानि) = 'मैं इसके पीछे नहीं जाता' ऐसी बात नहीं। (नू) = निश्चय से (अनुगमानि) = इसके पीछे जाता ही हूँ। मैं इसका अनुसरण अवश्य करता हूँ। [२] इसी उद्देश्य से (त्वष्टुः) = उस निर्माता प्रभु के गृहे बनाए हुए इस शरीररूप गृह में (इन्द्रः) = एक जितेन्द्रिय पुरुष (सोमं अपिबत्) = सोम का पान करता है। सोम को शरीर में ही सुरक्षित करता है। इस सुरक्षित सोम से ही सूक्ष्म बुद्धिवाला बनकर वह वेदमाता को समझनेवाला बनता है। उस सोम का इन्द्र पान करता है, जो कि (सुतस्य) = सोम का उत्पादन करनेवाले उस निर्माता प्रभु के (चम्वोः) = इन द्यावापृथिवी में-मस्तिष्क व शरीर में (शतधन्यम्) = शतवर्ष पर्यन्त उत्तम धन को स्थापित करनेवाला है। यह सोम मस्तिष्क में ज्ञानधन की स्थापना करता है, तो शरीर में शक्तिधन की ।
Connotation: - भावार्थ – वेदमाता का हमें अनुगमन करना चाहिए। इसके अनुगमन कर सकने के लिए शरीर में सोमरक्षण द्वारा बुद्धि को सूक्ष्म बनाना चाहिए।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

अथेन्द्राय सेनासंरक्षणविषयमाह ॥

Anvay:

यथेन्द्रस्त्वष्टुर्गृहे सुतस्य शतधन्यं सोमं चम्वोरपिबत् परायतीं मातरं नाऽन्वचष्ट तथाऽहं न्वनुगानि तथाऽहं नानुगमानि ॥३॥

Word-Meaning: - (परायतीम्) म्रियमाणाम् (मातरम्) जननीम् (अनु) (अचष्ट) ख्यापयेत् (न) (न) (अनु) (गानि) गच्छेयम् (अनु) (नु) सद्यः (गमानि) गच्छेयम् (त्वष्टुः) प्रकाशस्य (गृहे) (अपिबत्) पिबति (सोमम्) ओषधिरसम् (इन्द्रः) शत्रुविदारकः सेनेशः (शतधन्यम्) असङ्ख्ये धने साधुम् (चम्वोः) सेनयोर्मध्ये (सुतस्य) निष्पन्नस्यैश्वर्यस्य ॥३॥
Connotation: - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। ये सेनाधीशा राजगृहे सत्कारं प्राप्य युक्ताऽऽहारविहाराभ्यां पूर्णं बलं निष्पाद्य द्वयोः स्वस्य शत्रूणां च सेनयोर्मध्ये विवादं विनाशेयुर्वा योधयेयुस्तेषां सदैव विजयो यथा रुग्णां मातरमपत्यानि सेवन्ते तथैव सेनायाः सेवनं कुर्वन्ति ते न्यायाऽनुगामिनो भवन्ति ॥३॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - I see the mother passing away, neither anyone going with nor anyone following after. Indra, the spirit of life, by itself in the house of Tvashta, divine artificer, receives a hundredfold joy of earthly form and drinks the soma of the ecstasy of living in the cup of existence fashioned by the maker.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

Maintaining of the army for the Indra (King or Commander-in-chief of the Army) is underlined.

Anvay:

The Indra (Commander of the Army) is the destroyer of enemies, drinks the Soma juice. It is very valuable, invigorating, placed in-between the armies and extracted in the house of an enlightened person (Vaidya). It never neglects, rather serves whole-heartedly the dying mother (decaling the state in their motherland). I should also emulate and should not adopt the "ways of the wicked persons.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - The commanders of the Army having received honor at the state function, and having acquired perfect strength by regular diet and exercise, settle disputes among the army men and others. Thus they achieve victory. The kings who serve the army men like their own sons, serve their ill mother (declining state in their motherland) and follow the path of justice.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जे सेनाधीश राजगृहात सत्कार प्राप्त करून नियमित आहार-विहाराने पूर्ण बल प्राप्त करतात त्यांनी आपल्या व शत्रूच्या सेनेतील विवादाचा नाश करावा किंवा युद्ध करावे, तेव्हाच त्यांचा विजय होतो. जशी रोगी मातेची सेवा संतान करते, तसा सेनेचा स्वीकार जे करतात ते न्यायी असतात. ॥ ३ ॥