Go To Mantra
Viewed 377 times

गृ॒ष्टिः स॑सूव॒ स्थवि॑रं तवा॒गाम॑नाधृ॒ष्यं वृ॑ष॒भं तुम्र॒मिन्द्र॑म्। अरी॑ळ्हं व॒त्सं च॒रथा॑य मा॒ता स्व॒यं गा॒तुं त॒न्व॑ इ॒च्छमा॑नम् ॥१०॥

English Transliteration

gṛṣṭiḥ sasūva sthaviraṁ tavāgām anādhṛṣyaṁ vṛṣabhaṁ tumram indram | arīḻhaṁ vatsaṁ carathāya mātā svayaṁ gātuṁ tanva icchamānam ||

Mantra Audio
Pad Path

गृ॒ष्टिः। स॒सू॒व॒। स्थवि॑रम्। त॒वा॒गाम्। अ॒ना॒धृ॒ष्यम्। वृ॒ष॒भम्। तुम्र॑म्। इन्द्र॑म्। अरी॑ळ्हम्। व॒त्सम्। च॒रथा॑य। मा॒ता। स्व॒यम्। गा॒तुम्। त॒न्वे॑। इ॒च्छमा॑नम् ॥१०॥

Rigveda » Mandal:4» Sukta:18» Mantra:10 | Ashtak:3» Adhyay:5» Varga:26» Mantra:5 | Mandal:4» Anuvak:2» Mantra:10


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

Word-Meaning: - हे बहुधनयुक्त राजन् ! जैसे (गृष्टिः) एक वार प्रसूता हुई गौ (माता) माता (चरथाय) चरने के लिये (वत्सम्) बछड़े के सदृश (स्थविरम्) स्थूल वा वृद्ध (तवागाम्) बल को प्राप्त (अनाधृष्यम्) प्रगल्भ (तुम्रम्) उत्तम कर्म्मों में प्रेरणा करने और (वृषभम्) बैल के सदृश बलिष्ठ (अरीळ्हम्) शत्रुओं के नाश करनेवाले (स्वयम्) आप (गातुम्) वाणी (इन्द्रम्) परमैश्वर्य्यवान् सुत की (इच्छमानम्) इच्छा करते हुए को (ससूव) उत्पन्न करती है, वैसे मैं आपके लिये पृथ्वी के राज्य का (तन्वे) विस्तार करूँ ॥१०॥
Connotation: - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। हे राजन् ! जैसे उत्तम प्रकार संस्कारयुक्त किये हुए अन्न आदि का समय पर नियमित भोजन किया गया शरीर को पुष्ट कर बल को बढ़ाय शत्रुओं का विजयनिमित्तक हो राज्य को बढ़ाता है, वैसे ही आप न्याय से हम लोगों के सुख की वृद्धि करो ॥१०॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

वेदमाता का आदर्श पुत्र

Word-Meaning: - [१] (गृष्टि:) = [गृणाति] ज्ञानोपदेश करनेवाली यह वेदवाणी रूप गौ (माता) = हमारे जीवनों का निर्माण करनेवाली (वत्सम्) = सन्तान रूप बछड़े को (ससूव) = जन्म देती है, जो (वत्स स्थविरम्) = स्थिर वृत्ति का होता है-चञ्चल स्वभाव का नहीं होता। (तवागाम्) = प्रवृद्ध बलवाला, (अनाधृष्यम्) = शत्रुओं से न धर्षण करने योग्य, (वृषभम्) = सब पर सुखों का वर्षण करनेवाला, (तुम्रम्) = शत्रुओं का हिंसक, (अरीढम्) = [रिह-आस्वादने] स्वादों से ऊपर उठा हुआ, (इन्द्रम्) = जितेन्द्रिय होता है । [२] यह वेदमाता ऐसे वत्स को जन्म देती है, जो कि (चरथाय) = सदा गति के लिए होता है- क्रियाशील होता है और (तन्वे) = शक्तियों के विस्तार के लिए (स्वयं गातुम्) = अन्य निरपेक्ष गमन को (इच्छमानम्) = चाहता है। यह औरों पर आश्रित होकर जीने की कामना नहीं करता। यह परवशता का अभाव ही इसे उन्नत करनेवाला बनता है ।
Connotation: - भावार्थ-वेद के अनुसार जीवन बनानेवाला व्यक्ति स्थिरवृत्ति तथा अपराजित गतिवाला बनने की कामना करता है ।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

Anvay:

हे मघवन् राजन् ! यथा गृष्टिश्चरथाय वत्समिव माता स्थविरं तवागामनाधृष्यं तुम्रं वृषभमिवाऽरीळ्हं स्वयं गातुं पृथिवीमिच्छमानमिन्द्रं ससूव तथाहं त्वदर्थं भूमिराज्यं तन्वे ॥१०॥

Word-Meaning: - (गृष्टिः) सकृत् प्रसूता गौः (ससूव) जनयति (स्थविरम्) स्थूलं वृद्धं वा (तवागाम्) प्राप्तबलम् (अनाधृष्यम्) प्रगल्भम् (वृषभम्) वृषभ इव बलिष्ठम् (तुम्रम्) सत्कर्मसु प्रेरकम् (इन्द्रम्) परमैश्वर्यवन्तम् (अरीळ्हम्) शत्रूणां हन्तारम् (वत्सम्) (चरथाय) (माता) (स्वयम्) (गातुम्) वाणीम् (तन्वे) विस्तृणुयाम् (इच्छमानम्) ॥१०॥
Connotation: - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। हे राजन् ! यथा सुसंस्कृताऽन्नादेः समये समये मिताहारः कृतः शरीरं पुष्टं कृत्वा बलं वर्धयित्वा शत्रुविजयनिमित्तं भूत्वा राज्यं वर्धयति तथैव त्वं न्यायेनाऽस्माकं वर्धय ॥१०॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Just as a young cow gives birth to the calf, so does the mother, Mother Nature, give birth to Indra, jiva, the blessed soul, essentially a lover of life, inspired with the will to love and live, to act, to move around and to know the Divine Word. A divine child is man, strong, unshakable, intrepidable, generous, inspiring, lover and winner of honour and excellence, and invincible, blest with the human body.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The duties of a ruler are elaborated.

Anvay:

O king! you possess abundant wealth. Like a cow bears a calf, a highly learned mother gives birth to a strong, arrestable vigorous, energetic and prompter for noble action. He proves to be invincible, mighty like a bull, destroyer of enemies, and desirous of noble speech and he rules over the earth. In the same manner, I extend the administration of the land for you.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - O king the limited food of well-cooked rise etc. (proper quantum of diet) taken at proper time makes the body strong and increases physical energy. With it, he achieves victory over the enemies and extends kingdom. In the same manner, increase our happiness with justice, O king!

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. हे राजा ! जसे उत्तम प्रकारे संस्कारित केलेले अन्न मिताहार करून नियमितपणे शरीराला पुष्ट करून, बल वाढवून शत्रूंवर विजय प्राप्त करून राज्य वाढविते, तसेच तू न्यायाने आम्हाला वाढव व सुख दे. ॥ १० ॥