Go To Mantra
Viewed 326 times

ए॒वेदिन्द्रा॑य वृष॒भाय॒ वृष्णे॒ ब्रह्मा॑कर्म॒ भृग॑वो॒ न रथ॑म्। नू चि॒द्यथा॑ नः स॒ख्या वि॒योष॒दस॑न्न उ॒ग्रो॑ऽवि॒ता त॑नू॒पाः ॥२०॥

English Transliteration

eved indrāya vṛṣabhāya vṛṣṇe brahmākarma bhṛgavo na ratham | nū cid yathā naḥ sakhyā viyoṣad asan na ugro vitā tanūpāḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

ए॒व। इत्। इन्द्रा॑य। वृ॒ष॒भाय॑। वृष्णे॑। ब्रह्म॑। अ॒क॒र्म॒। भृग॑वः। न। रथ॑म्। नु। चि॒त्। यथा॑। नः॒। स॒ख्या। वि॒ऽयोष॑त्। अस॑त्। नः॒। उ॒ग्रः। अ॒वि॒ता। त॒नू॒ऽपाः ॥२०॥

Rigveda » Mandal:4» Sukta:16» Mantra:20 | Ashtak:3» Adhyay:5» Varga:20» Mantra:5 | Mandal:4» Anuvak:2» Mantra:20


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर मन्त्री आदि कर्मचारियों के विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

Word-Meaning: - (यथा) जैसे राजा (नः) हमारे (सख्या) मित्र के साथ (वियोषत्) धारण करे (उग्रः) तेजस्वी (तनूपाः) शरीर का पालन करनेवाला हुआ (नः) हम लोगों का (नु) शीघ्र (अविता) रक्षक (असत्) होवे (इत्, एव) उसी (वृषभाय) बैल के सदृश बलिष्ठ (वृष्णे) वीर्यवान् (इन्द्राय) अत्यन्त ऐश्वर्य के देनेवाले के लिये (भृगवः) प्रकाशमान (रथम्) वाहन के (न) सदृश (ब्रह्म, चित्) बड़े भी धन को हम लोग (अकर्म) सिद्ध करें ॥२०॥
Connotation: - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है । जैसे शिल्पीजन विद्या के साथ पदार्थों के संयोग से विमान आदि की रचना करके धनवान् होकर मित्रों का सत्कार करते हैं, वैसे ही राजा से सत्कार किये गये हम लोग राजा से ऐश्वर्य की वृद्धि करके सब राजा आदिकों का सत्कार करें ॥२०॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

प्रभु से रक्षणीय

Word-Meaning: - [१] (भृगवः) = ज्ञानदीप्त शिल्पी (न) = जैसे (रथम्) = रथ को बनाते हैं, (एवा) = इसी प्रकार (इत्) = निश्चय से (वृषभाय) = शक्तिशाली (वृष्णे) = सुखों का वर्षण करनेवाले इन्द्राय परमैश्वर्यशाली प्रभु के लिए (ब्रह्म अकर्म) = स्तुति को करते हैं। यह प्रभुस्तवन ही हमारी जीवनयात्रा की पूर्ति के लिए रथ बन जाता है। [२] हम ब्रह्म [स्तुति व ज्ञान] को इसलिए करते हैं कि वे प्रभु (नः) = हमारी (सख्या) मित्रताओं को (नू चित् वियोषत्) = पृथक् नहीं कर देते, अर्थात् इस ज्ञान से ही हमारी प्रभु के साथ मित्रता बनी रहती है। इस ज्ञान से ही वे (उग्रः) = तेजस्वी प्रभु (नः) = हमारे (अविता) = रक्षक व (तनूपाः) = शरीरों का पालन करनेवाले होते हैं ।
Connotation: - भावार्थ- हम ज्ञान व स्तुति द्वारा प्रभु की मित्रता पाकर प्रभु से रक्षणीय होते हैं।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनरमात्यादिकर्मचारिविषयमाह ॥

Anvay:

यथा राजानः सख्या वियोषदुग्रस्तनूपाः सन्नोन्वविताऽसत्तस्मा इदेव वृषभाय वृष्ण इन्द्राय भृगवो रथं न ब्रह्म चिद्वयमकर्म ॥२०॥

Word-Meaning: - (एव) (इत्) अपि (इन्द्राय) परमैश्वर्य्यप्रदाय (वृषभाय) वृषभ इव बलिष्ठाय (वृष्णे) बलिष्ठाय (ब्रह्म) महद्धनम् (अकर्म) कुर्य्याम (भृगवः) देदीप्यमानाः शिल्पिनः (न) इव (रथम्) (नु) सद्यः (चित्) (यथा) (नः) अस्माकम् (सख्या) मित्रेण (वियोषत्) सन्दधीत (असत्) भवेत् (नः) अस्माकम् (उग्रः) तेजस्वी (अविता) रक्षकः (तनूपाः) शरीरपालकः ॥२०॥
Connotation: - अत्रोपमालङ्कारः। यथा शिल्पिनो विद्यया पदार्थसम्प्रयोगेण विमानादीनि निर्माय श्रीमन्तो भूत्वा मित्राण्यभ्यर्चन्ति तथैव राजसत्कृता वयं राज्ञैश्वर्य्यं वर्धयित्वा सर्वान् राजादीन् सत्कुर्याम ॥२०॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Thus for Indra, lord of glory, virile and generous, let us create wealth and offer songs of homage and celebration just as the Bhrgus, scientists and engineers, create and offer the chariot, so that he may not forsake us but firmly retain our friendship, and, bright and blazing as he is, he may continue to be our protector and saviour of our body and the social order.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The duties of the ministers and other state officials are stated.

Anvay:

May the king be ever in unison with our friends? May he be fierce against the foes? May he be the defender of our homes and protect our bodies? The resplendent technicians manufacture aero planes and other vehicles, and we collect much wealth (in the form of revenues etc.) for the king. He is the giver of great prosperity, mighty like the bull, and is very vigorous.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - There is simile in the mantra. As technicians and engineer's manufacture aircraft and other vehicles through know- ledge and the application of various articles. They have become rich and honor their friends, in the same manner, because of being respected by the king and increasing the prosperity of the State, let us honor the king and others.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जसे शिल्पी (कारागीर) विद्येने पदार्थांचा संयोग करून विमान इत्यादींची रचना करून धनवान बनून मित्रांचा सत्कार करतात, तसेच राजाकडून सत्कार झालेल्या आम्ही सर्वांनी ऐश्वर्याची वाढ करून राजा इत्यादींचा सत्कार करावा. ॥ २० ॥