Go To Mantra
Viewed 411 times

अ॒यमु॑ वां पुरु॒तमो॑ रयी॒यञ्छ॑श्वत्त॒ममव॑से जोहवीति। स॒जोषा॑विन्द्रावरुणा म॒रुद्भि॑र्दि॒वा पृ॑थि॒व्या शृ॑णुतं॒ हवं॑ मे॥

English Transliteration

ayam u vām purutamo rayīyañ chaśvattamam avase johavīti | sajoṣāv indrāvaruṇā marudbhir divā pṛthivyā śṛṇutaṁ havam me ||

Mantra Audio
Pad Path

अ॒यम्। ऊँ॒ इति॑। वा॒म्। पु॒रु॒ऽतमः॑। र॒यि॒ऽयन्। श॒श्व॒त्ऽत॒मम्। अव॑से। जो॒ह॒वी॒ति॒। स॒ऽजोषौ॑। इ॒न्द्रा॒व॒रु॒णा॒। म॒रुत्ऽभिः॑। दि॒वा। पृ॒थि॒व्या। शृ॒णु॒त॒म्। हव॑म्। मे॒॥

Rigveda » Mandal:3» Sukta:62» Mantra:2 | Ashtak:3» Adhyay:4» Varga:9» Mantra:2 | Mandal:3» Anuvak:5» Mantra:2


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं।

Word-Meaning: - हे (इन्द्रावरुणा) बिजुली और जल के सदृश वर्त्तमान (मरुद्भिः) पवनों के सदृश सुननेवाले जनों से (दिवा) सूर्य और (पृथिव्या) भूमि के साथ वर्त्तमान होकर आप सुख देते हैं और जैसे (अयम्) यह राजा (उ) क्या (पुरुतमः) अतिशय करके बहुत (रयीयन्) अपने धन की इच्छा करता हुआ (वाम्) आप दोनों की (अवसे) रक्षा आदि के लिये (शश्वत्तमम्) अनादि काल से सिद्ध पदार्थ को (जोहवीति) वारंवार देता है वैसे (सजोषौ) तुल्य प्रीति के सेवन करनेवाले आप दोनों (मे) मेरी (हवम्) स्तुति को (शृणुतम्) सुनिये ॥२॥
Connotation: - जैसे राजा, अध्यापक और उपदेशक लोग सबके रक्षा वृद्धि और विद्या में प्रवेश होने के लिये शिक्षा करते हैं, वैसे ही परस्पर की प्रशंसा से पृथिवी आदिकों में ऐश्वर्यों को प्रयत्न से प्राप्त करके परस्पर में प्रीतिवाले सब मनुष्य होओ ॥२॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

रयीयन्-वास्तविक ऐश्वर्य की कामनावाला

Word-Meaning: - [१] हे (इन्द्रावरुणा) = इन्द्र और वरुण देवो! (अयम्) = यह (उ) = निश्चय से (वाम्) = आपका (पुरुतमा) = अधिक से अधिक पालन व पूरण करनेवाला, अर्थात् अधिक से अधिक जितेन्द्रिय व निष्पाप बननेवाला व्यक्ति (रयीयन्) = वास्तविक ऐश्वर्य को चाहता हुआ (शश्वत्तमम्) = सदा (अवसे) = रक्षण के लिए (जोहवीति) = पुकारता है। इसकी यही प्रार्थना होती है कि मैं इन्द्रियों को वश में करनेवाला बनूँ और पाप से निवृत्त रहूँ, ताकि वास्तविक ऐश्वर्य का लाभ कर सकूँ । [२] हे इन्द्रावरुणा ! (मरुद्भिः) = प्राणों के साथ (दिवा) = मस्तिष्करूप द्युलोक के साथ (पृथिव्या) = शरीररूप पृथिवी के साथ (सजोषा) = समानरूप से प्रीतिवाले होते हुए आप (मे हवम्) = मेरी प्रार्थना को (शृणुतम्) = सुनिए। प्राणसाधना द्वारा मस्तिष्क व शरीर दोनों ही सुन्दर बनते हैं। यह साधना हमें जितेन्द्रिय व निष्पाप बनाती है। जितेन्द्रियता से शरीर की शक्तियाँ स्थिर बनी रहती हैं- शरीररूप पृथिवी दृढ़ बनी रहती है। निष्पापता से मस्तिष्क ठीक रहता है। मस्तिष्करूप द्युलोक को निष्पापता ही दीप्त रखती है।
Connotation: - भावार्थ – प्राणसाधना, [मरुत्] स्वाध्याय [दिवा] व इन्द्रिय-विजय हमारे जीवन का उत्तमता से रक्षण करते हैं ।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह।

Anvay:

हे इन्द्रावरुणा यथा विद्युज्जले मरुद्भिर्दिवा पृथिव्या सह वर्त्तित्वा सुखं प्रयच्छतो यथाऽयमु पुरुतमो रयीयन् वामवसे शश्वत्तमं जोहवीति तथा सजोषौ युवां मे हवं शृणुतम् ॥२॥

Word-Meaning: - (अयम्) राजा (उ) वितर्के (वाम्) युवयोः (पुरुतमः) अतिशयेन बहुः (रयीयन्) आत्मनो रयिमिच्छन् (शश्वत्तमम्) अनादिभूतम् (अवसे) रक्षणाद्याय (जोहवीति) भृशं ददाति (सजोषौ) समानप्रीतिसेवनौ (इन्द्रावरुणा) विद्युज्जले इव वर्त्तमानौ (मरुद्भिः) वायुभिरिव श्रोत्रिभिः (दिवा) सूर्य्येण (पृथिव्या) भूम्या (शृणुतम्) (हवम्) स्तवनम् (मे) मम ॥२॥
Connotation: - यथा राजाऽध्यापकोपदेशकाश्च सर्वेषां रक्षावृद्धिविद्याप्रवेशाय शिक्षां कुर्वन्ति तथैव परस्परेषां प्रशंसया पृथिव्यादिष्वैश्वर्य्याणि प्रयत्नेन प्राप्य परस्परेषु प्रीतिमन्तः सर्वे मनुष्यास्सन्तु ॥२॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - This first and most eminent yajaka of all, desirous of wealth, honour and excellence of permanent nature, invokes and calls upon you. Hence you, Indra and Varuna, harbingers of power and peace, together with the winds, heaven and earth, triple energies of wind, light and earth, listen to the call and prayer of mine.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The attributes of ideal teachers and preachers are continued.

Anvay:

O teachers and preachers ! you are like benevolent electricity and water, and this virtuous king invites you reverently for his protection with a desire to have abundant wealth of all kinds. As electricity with the association of the winds, sun and earth gives happiness to all, so loving and serving one another you listen to my invocation.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - As a king, teachers, and preachers give instructions to all regarding protection, advancement and education, likewise, all men should deserve praise and attain prosperity on earth by industriousness towards one another.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - जसे राजा, अध्यापक, उपदेशक, सर्वांचे रक्षण, वृद्धी व विद्या यासाठी शिक्षण देतात तसेच प्रयत्नाने पृथ्वीवरील ऐश्वर्य प्राप्त करून परस्पर प्रशंसा करून प्रीतीने राहणारी माणसे असावीत. ॥ २ ॥