Go To Mantra
Viewed 512 times

या ते॑ जि॒ह्वा मधु॑मती सुमे॒धा अग्ने॑ दे॒वेषू॒च्यत॑ उरू॒ची। तये॒ह विश्वाँ॒ अव॑से॒ यज॑त्रा॒ना सा॑दय पा॒यया॑ चा॒ मधू॑नि॥

English Transliteration

yā te jihvā madhumatī sumedhā agne deveṣūcyata urūcī | tayeha viśvām̐ avase yajatrān ā sādaya pāyayā cā madhūni ||

Mantra Audio
Pad Path

या। ते॒। जि॒ह्वा। मधु॑ऽमती। सु॒ऽमे॒धाः। अग्ने॑। दे॒वेषु॑। उ॒च्यते॑। उ॒रू॒ची। तया॑। इ॒ह। विश्वा॒न्। अव॑से। यज॑त्रान्। आ। सा॒द॒य॒। पा॒यया॑। च॒। मधू॑नि॥

Rigveda » Mandal:3» Sukta:57» Mantra:5 | Ashtak:3» Adhyay:4» Varga:2» Mantra:5 | Mandal:3» Anuvak:5» Mantra:5


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं।

Word-Meaning: - हे (अग्ने) विद्वान् पुरुष वा विदुषि स्त्री ! (ते) तुम्हारी (या) जो (देवेषु) विद्वानों में (मधुमती) बहुत सत्यभाषणोंवाली (सुमेधाः) जिसमें उत्तम बुद्धि विद्यमान वह (उरूची) बहुत विद्याओं को प्राप्त होती हुई (जिह्वा) वाणी (उच्यते) कही जाती है (तया) उससे (इह) इस गृहाश्रम में (विश्वान्) सम्पूर्ण (यजत्रान्) मिले हुए श्रेष्ठ पुत्रों को (आ, सादय) प्राप्त कराओ (च) और इनकी (अवसे) रक्षा आदि के लिये (मधूनि) मधुरता से युक्त पीने के योग्य विशेष रसों का (पायय) पान कराओ ॥५॥
Connotation: - जो स्त्री और पुरुष प्रसन्नता से विवाह किये हुए विद्या बुद्धि और उत्तम वाणी से युक्त इस संसार में गृहाश्रम में वर्त्तमान होकर प्रेम से उत्पन्न होनेवाले पुत्रों को उत्पन्न पालन और उत्तम शिक्षायुक्त करके तथा स्वयंवर विवाह कराके निवास कराते हैं, वे ही गृहाश्रम में मोक्ष के सदृश सुखका अनुभव करते हैं ॥५॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

प्रभु की मधुमती जिह्वा

Word-Meaning: - [१] हे (अग्ने) = सृष्टि के अग्रणी प्रभो! (याः) = जो (ते) = आपकी (मधुमती) = अत्यन्त माधुर्यवाली (सुमेधाः) = उत्तम बुद्धि प्राप्त करानेवाली (उरूची जिह्वा) = अतिशयेन व्यापक ज्ञानवाली वाणी (देवेषु उच्यते) = 'अग्नि, वायु, आदित्य, अंगिरा' आदि देवपुरुषों के हृदयों में उच्चरित होती है। (तथा) = उस वाणी को प्राप्त कराने के हेतु से (इह) = इस जीवन में (अवसे) = हमारे रक्षण के लिए (विश्वान्) = सब (यजत्रान्) = संगतिकरण योग्य देवों को (आसादय) = प्राप्त कराइये । प्रभु जिस व्यापक ज्ञानवाली वेदवाणी को सृष्टि के प्रारम्भ में अग्नि आदि ऋषियों को प्राप्त कराते हैं, यजनीय विद्वानों द्वारा वह हमें भी प्राप्त हो, ताकि उसके अनुसार आचरण करते हुए हम अपना रक्षण कर सकें। [२] हे प्रभो! आपकी कृपा से हमें संगतिकरण योग्य विद्वानों का सम्पर्क प्राप्त हो । (च) = और इन विद्वानों द्वारा आप हमें (मधूनि) = वेद-वाणी रूप गौ के इन मधुर ज्ञानदुग्धों को (पायय) = पिलाइये। इन से ही तो हमारा ठीक पोषण होगा।
Connotation: - भावार्थ- प्रभु जिस वेदवाणी को देवों को प्राप्त कराते हैं, उन देवों के सम्पर्क में आकर हम भी उस वेदज्ञान को प्राप्त करनेवाले बनें ।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह।

Anvay:

हे अग्ने स्त्रि पुरुष वा ते तव या देवेषु मधुमती सुमेधा उरूची जिह्वोच्यते तयेह विश्वान्यजत्रानासादयैषामवसे च मधूनि पायय ॥५॥

Word-Meaning: - (या) (ते) तव (जिह्वा) वाणी जिह्वेति वाङ्नाम। निघं० १। ११। (मधुमती) बहूनि मधूनि सत्यभाषणानि विद्यन्ते यस्यां सा (सुमेधाः) शोभना मेधा यस्यां सा (अग्ने) विद्वन् विदुषि वा (देवेषु) विद्वत्सु (उच्यते) कथ्यते (उरूची) या उर्वीर्बह्वीर्विद्या अञ्चति प्राप्नोति सा (तया) (इह) अस्मिन् गृहाश्रमे (विश्वान्) समग्रान् (अवसे) रक्षणाद्याय (यजत्रान्) संगतान् पूज्यान् तनयान् (आ) (सादय) प्रापय (पायय)। अत्र संहितायामिति दीर्घः। (च) अत्र निपातस्य चेति दीर्घः। (मधूनि) मधुयुक्तानि रसविशेषाणि पेयानि ॥५॥
Connotation: - यदि स्त्रीपुरुषौ प्रसन्नतया कृतविवाहौ विद्याप्रज्ञासुवाणीयुक्तौ भूत्वेह गृहाश्रमे स्थित्वा प्रेमजान्यपत्यान्युत्पाद्य पालयित्वा सुशिक्षायुक्तानि कृत्वा स्वयंवरं विवाहं कारयित्वा निवासयन्ति त एवाऽत्र गृहाश्रमे मोक्षमिव सुखमनुभवन्ति ॥५॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - O Agni, fire of home yajna, gracious lady of the house, honey sweet is your tongue like the beautiful flame of light which radiates intelligence and wisdom far and wide and wins admiration among the noblest people. With this sweetness and light of speech and grace of manner, bring in on the vedi of home yajna all the sagely souls worthy of reverence and let them drink of the nectar sweets of a blessed home.$(The mantra also implies the women’s contribution to the material prosperity and cultural grace of a happy home.)

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The duties of married couple are elaborated.

Anvay:

O learned husband or wife! using always sweet and truthful speech, which enables persons to acquire the knowledge of various sciences and wisdom, beget in this married home life, all joined with adorable children and make them drink sweet juices (Soma) for the preservation of their health.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - Those husbands and wives enjoy in their married home life the happiness of salvation, who enter into wedlock with love, full understanding, wisdom and good speech. They beget good children, bring them up well, make them highly educated, allow them tor have marriage by their choice (Svayambar) and enable them to dwell at home quite happily.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - जे स्त्री-पुरुष या जगात प्रसन्नतेने विवाह करून विद्या, बुद्धी व उत्तम वाणी यांनी युक्त होऊन गृहस्थाश्रमात राहतात व प्रेमाने पुत्रांना उत्पन्न करून पालन करतात. उत्तम शिक्षणयुक्त बनवून स्वयंवर विवाह करवून, निवास करवितात तेच गृहस्थाश्रमात मोक्षाप्रमाणे सुख अनुभवतात. ॥ ५ ॥