Go To Mantra
Viewed 409 times

वि॒वेष॒ यन्मा॑ धि॒षणा॑ ज॒जान॒ स्तवै॑ पु॒रा पार्या॒दिन्द्र॒मह्नः॑। अंह॑सो॒ यत्र॑ पी॒पर॒द्यथा॑ नो ना॒वेव॒ यान्त॑मु॒भये॑ हवन्ते॥

English Transliteration

viveṣa yan mā dhiṣaṇā jajāna stavai purā pāryād indram ahnaḥ | aṁhaso yatra pīparad yathā no nāveva yāntam ubhaye havante ||

Mantra Audio
Pad Path

वि॒वेष॑। यत्। मा॒। धि॒षणा॑। ज॒जान॑। स्तवै॑। पु॒रा। पार्या॑त्। इन्द्र॑म्। अह्नः॑। अंह॑सः। यत्र॑। पी॒पर॑त्। यथा॑। नः॒। ना॒वाऽइ॑व। यान्त॑म्। उ॒भये॑। ह॒व॒न्ते॒॥

Rigveda » Mandal:3» Sukta:32» Mantra:14 | Ashtak:3» Adhyay:2» Varga:11» Mantra:4 | Mandal:3» Anuvak:3» Mantra:14


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं।

Word-Meaning: - हे मनुष्यो ! (यत्) जो (धिषणा) वाणी (मा) मुझको (विवेष) व्याप्त होती और (जजान) उत्पन्न करती है उसकी मैं (स्तवै) प्रशंसा करूँ जो (अह्नः) दिन से (इन्द्रम्) ऐश्वर्य को (पुरा) प्रथम (पार्य्यात्) पार पहुँचावे वा (यत्र) जिस व्यवहार में (अंहसः) अपराध से मुझको (पीपरत्) पार लगावे वा (यथा) जिस प्रकार से (नः) हम लोगों के अर्थ (यान्तम्) जाते हुए को (उभये) दूर और समीप में वर्त्तमान लोग (नावेव) नौका के सदृश (हवन्ते) पुकारते हैं, वैसे हम लोगों को सब लोग पुकारें ॥१४॥
Connotation: - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। मनुष्यों को चाहिये कि उस वाणी और बुद्धि को ग्रहण करें, जो सब समय में दुष्ट आचरण से पृथक् रखके दुःख से नौका के सदृश पार उतारे ॥१४॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

जीवन में प्रभुस्मरण (मृत्यु से पूर्व ही )

Word-Meaning: - [१] (यत्) = जब (मा) = मुझे (धिषणा) = बुद्धि (विवेष) = व्याप्त करती है और (जजान) = मेरे में प्रादुर्भूत व विकसित होती है, तब मैं (पार्यात् अह्नः पुरा) = जीवन के परले पार होनेवाले दिन से पूर्व ही, अर्थात् मृत्युदिवस से पहले ही (इन्द्रम्) = उस परमैश्वर्यशाली प्रभु का (स्तवै) = स्तवन करता हूँ । समझदार व्यक्ति जीवनकाल में प्रभु का स्मरण करता है ताकि उसकी शक्ति ठीक बनी रहे और वह वैषयिकपंक में न फँस जाए। [२] इसलिए मैं प्रभु का स्मरण करता हूँ कि (यथा) = जिससे वे प्रभु (यः) = हमें (अंहंस:) = पाप से (पीपरत्) = पार करते हैं। पाप से वे प्रभु हमें इस प्रकार पार ले जाते हैं कि (यत्र) = जहाँ पाप से पार हो जाने पर इस उपासक को (उभये) = भौतिक व अध्यात्म वृत्तिवाले दोनों ही पुरुष इस प्रकार (हवन्ते) = पुकारते हैं, (इव) = जैसे कि (नावा) = नौका से (यान्तम्) = जाते हुए को (उभये) = दोनों तटों पर होनेवाले लोग (हवन्ते) = पुकारते हैं। इस पार के लोग यदि भौतिकवृत्ति के हैं, तो उस पार के लोग अध्यात्मवृत्ति के हैं। उपासक ब्रह्मरूप नाव से पार जानेवाला है। उपासक को भौतिकवृत्ति के लोग उत्कृष्ट होने के कारण आदर देते हैं तथा अध्यात्मवृत्तिवालों के प्रेम का यह पात्र होता है।
Connotation: - भावार्थ– समझदार व्यक्ति मृत्यु से पूर्व ही प्रभु का स्मरण करता है । यह भौतिकवृत्तिवालों से के आदर व अध्यात्मवृत्तिवालों के प्रेम का पात्र होता है।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह।

Anvay:

हे मनुष्या यद्या धिषणा मा विवेष जजान तामहं स्तवै याह्न इन्द्रं पुरा पार्याद्यत्रांऽहसो मां पीपरद्यथा नो यान्तमुभये नावेव हवन्ते तथा नोऽस्मान्सर्व आह्वयन्तु ॥१४॥

Word-Meaning: - (विवेष) व्याप्नोति (यत्) या (मा) माम् (धिषणा) वाणी (जजान) जनयति (स्तवै) प्रशंसानि (पुरा) (पार्यात्) पारंगमयेत् (इन्द्रम्) ऐश्वर्य्यम् (अह्नः) दिवसात् (अंहसः) अपराधात् (यत्र) यस्मिन् व्यवहारे (पीपरत्) पारयेत् (यथा) येन प्रकारेण (नः) अस्मभ्यम् (नावेव) नौवत् (यान्तम्) गच्छन्तम् (उभये) दूरसमीपस्था जनाः (हवन्ते) आह्वयन्ते ॥१४॥
Connotation: - अत्रोपमालङ्कारः। मनुष्यैः सा वाणी प्रज्ञा च सङ्ग्राह्या या सर्वदा दुष्टाचारात्पृथग्रक्ष्य दुःखान्नौवत्पारं नयेत् ॥१४॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - When thought is stirred and words arise in me in praise of Indra before the end of the day with gratitude how he would take us over across the world of sin and evil, then people too on both sides of the flood call upon him as captain of the ship on the move to take them over the seas to the shores of life beyond.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The same subject of duties of human beings is continued.

Anvay:

Let me praise the speech that flows from my mouth and gives birth to so many (nice) words. It may lead me towards the attainment of prosperity in day-time and take me far away from all the sins. May all invoke us early for protection and advice, like the passengers call for help to fellow passengers in a boat, while men outcry on both banks of the river.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - Men should always acquire and preserve that intellect and speech which keep them away from all evil actions and take them across all miseries like a boat.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात उपमालंकार आहे. माणसांनी त्याच वाणी व बुद्धीचे ग्रहण करावे, जी सदैव दुष्ट आचरणापासून पृथक ठेवून दुःखातून नौकेप्रमाणे पार पाडते. ॥ १४ ॥