Go To Mantra
Viewed 434 times

नि सा॑म॒नामि॑षि॒रामि॑न्द्र॒ भूमिं॑ म॒हीम॑पा॒रां सद॑ने ससत्थ। अस्त॑भ्ना॒द्द्यां वृ॑ष॒भो अ॒न्तरि॑क्ष॒मर्ष॒न्त्वाप॒स्त्वये॒ह प्रसू॑ताः॥

English Transliteration

ni sāmanām iṣirām indra bhūmim mahīm apārāṁ sadane sasattha | astabhnād dyāṁ vṛṣabho antarikṣam arṣantv āpas tvayeha prasūtāḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

नि। सा॒म॒नाम्। इ॒षि॒राम्। इ॒न्द्र॒। भूमि॑म्। म॒हीम्। अ॒पा॒राम्। सद॑ने। स॒स॒त्थ॒। अस्त॑भ्नात्। द्याम्। वृ॒ष॒भः। अ॒न्तरि॑क्षम्। अर्ष॑न्तु। आपः॑। त्वया॑। इ॒ह। प्रऽसू॑ताः॥

Rigveda » Mandal:3» Sukta:30» Mantra:9 | Ashtak:3» Adhyay:2» Varga:2» Mantra:4 | Mandal:3» Anuvak:3» Mantra:9


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

Word-Meaning: - हे (इन्द्र) सूर्य के तुल्य प्रकाश से युक्त राजन् ! आप जैसे (वृषभः) वृष्टिकर्त्ता सूर्य (द्याम्) अन्तरिक्ष को (अस्तभ्नात्) पुष्टता से धारणकर्त्ता है वैसे (सामनाम्) उत्तम उपमाओं से युक्त (इषिराम्) बहुत पदार्थों की प्राप्ति करानेवाली (महीम्) बड़े परिमाण से युक्त (अपाराम्) जिसका पार नहीं (भूमिम्) जिसमें बहुत पदार्थ होते हैं उस भूमि को प्राप्त होकर (इह) इस (सदने) स्थान में (नि, ससत्थ) बैठो (त्वया) आपसे (प्रसूताः) प्रेरित हुए (आपः) जल (अन्तरिक्षम्) आकाश को (अर्षन्तु) प्राप्त होवें ॥९॥
Connotation: - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जैसे सूर्य्य नियमपूर्वक प्रकाश और भूमि को धारण करता है, वैसे ही न्याय से राजा राज्य को धारण करे और सब काल में प्रजाओं में ही बल बढ़ाया करे ॥९॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

लोकत्रयी का धारण

Word-Meaning: - [१] हे (इन्द्रः) = परमैश्वर्यशालिन्-सर्वशक्तिमन् प्रभो! आप इस (भूमिम्) = भूमि को सदने (नि ससत्थ) = अपने स्थान पर स्थापित करते हैं, जो भूमि (सामनाम्) = [सम अन्] सब के प्राणित करने का कारण बनती है। प्राणित करने के लिए ही (इषिराम्) = अन्नों को उत्पन्न करनेवाली है [अन्नं वै प्राणिनां प्राणाः]। इसीलिए यह भूमि महीम् महनीय-पूजनीय होती है, इसे मातृतुल्य समझा जाता है, जो भूमि (अपाराम्) = अत्यन्त विशाल है। इसका 'पृथिवी' नाम ही इसके पर्याप्त विस्तार का संकेत कर रहा है । [२] वह (वृषभ:) = शक्तिशाली प्रभु (द्याम्) = द्युलोक व (अन्तरिक्षम्) = अन्तरिक्षलोक को अस्तभ्नात् धारण करता है। इन सब लोकों को प्रभु ही धारण करते हैं। हे प्रभो ! इह यहाँ त्वया प्रसूताः = आप से प्रेरित किए गये आप:- जल अर्षन्तु गतिवाले हों। वृष्टि आदि की व्यवस्था से प्रभु ही नदियों के रूप में इन जलों को प्रवाहित करते हैं और इस प्रकार सब प्राणियों का प्राणन सम्भव होता है।
Connotation: - भावार्थ - प्रभु ही भूमि, अन्तरिक्ष व द्युलोक को धारण करते हैं। वे ही यहाँ वृष्टि द्वारा नदियों के रूप में जल प्रवाह की व्यवस्था करते हैं ।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह।

Anvay:

हे इन्द्र राजँस्त्वं यथा वृषभो द्यामस्तभ्नात्तथा सामनामिषिरां महीमपारां भूमिं प्राप्येह सदने निससत्थ त्वया प्रसूता आपोऽन्तरिक्षमर्षन्तु ॥९॥

Word-Meaning: - (नि) (सामनाम्) प्रशस्तानि सामानि विद्यन्ते यस्यां ताम् (इषिराम्) बहुपदार्थप्रापिकाम् (इन्द्र) सवितेव राजन् (भूमिम्) बहवः पदार्था भवन्ति यस्यां ताम् (महीम्) परिमाणेन महतीम् (अपाराम्) पाररहिताम् (सदने) स्थाने (ससत्थ) सीद (अस्तभ्नात्) स्तभ्नाति (द्याम्) (वृषभः) वर्षकः (अन्तरिक्षम्) आकाशं वा (अर्षन्तु) प्राप्नुवन्तु (आपः) जलानि (त्वया) (इह) (प्रसूताः) ॥९॥
Connotation: - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यथा सूर्यो नियमेन प्रकाशं भूमिं च धरति तथैव न्यायेन राज्यं राजा धरेत्। सदैव प्रजासु बलानि वर्धयेत् ॥९॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Lord ruler of the world, seat yourself in the house of yajna on the dear green earth, abundant, peaceful, mighty and measureless. Indra, lord omnipotent and generous sustains the heavens of light and the middle regions of the skies. Let the waters created by you in heaven and skies reach here on the earth. O lord ruler, let the actions performed by you on the seat of yajna reach the skies and the heavens with the fragrance.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The same subject of learned persons, state officials is continued.

Anvay:

O Indra (the king shining like the sun) ! as the sun upholds the heaven, in the same manner, having obtained the vast, un-bounded lands, which produce various articles and where the mantras of the Sama Veda are chanted, you be seated on the throne firmly. Let the waters engendered you (through the performance of the Yajnas) go up to the firmament.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - As the sun upholds light and the earth regularly, in the same manner, a king should uphold or preserve his State with justice. He should also increase the power of the people.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जसा सूर्य नियमपूर्वक प्रकाश व भूमीला धारण करतो तसेच राजाने न्यायाने राज्य धारण करावे व सदैव प्रजेचे बल वाढवावे. ॥ ९ ॥