Go To Mantra
Viewed 413 times

ईळे॑ अ॒ग्निं वि॑प॒श्चितं॑ गि॒रा य॒ज्ञस्य॒ साध॑नम्। श्रु॒ष्टी॒वानं॑ धि॒तावा॑नम्॥

English Transliteration

īḻe agniṁ vipaścitaṁ girā yajñasya sādhanam | śruṣṭīvānaṁ dhitāvānam ||

Mantra Audio
Pad Path

ईळे॑। अ॒ग्निम्। वि॒पः॒ऽचित॑म्। गि॒रा। य॒ज्ञस्य॑। साध॑नम्। श्रु॒ष्टी॒ऽवान॑म्। धि॒तऽवा॑नम्॥

Rigveda » Mandal:3» Sukta:27» Mantra:2 | Ashtak:3» Adhyay:1» Varga:28» Mantra:2 | Mandal:3» Anuvak:2» Mantra:2


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर अग्नि से क्या सिद्ध होता है, इस विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

Word-Meaning: - हे मनुष्यो ! जैसे मैं (गिरा) वाणी से (यज्ञस्य) अहिंसारूप यज्ञ की (साधनम्) सिद्धि करने (श्रुष्टीवानम्) शीघ्र चलने वा चलानेवाले (धितावानम्) पदार्थों के धारणकर्त्ता (अग्निम्) अग्नि के सदृश तेजस्वी (विपश्चितम्) पण्डित विद्वान् की (ईळे) स्तुति करता हूँ, वैसे आप लोग भी स्तुति करें ॥२॥
Connotation: - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जैसे किसी पदार्थ के जोड़ने आदि व्यवहार की सिद्धि के लिये अग्नि मुख्योपकारी है, वैसे ही धर्म, अर्थ, काम और विद्या की प्राप्ति के लिये विद्वान् जन मुख्य हैं, ऐसा जानना चाहिये ॥२॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

श्रुष्टीवानं-धितावानम्

Word-Meaning: - [१] गतमन्त्र में प्रभु के निर्देश को सुनकर जीव निश्चय करता है कि गिरा (अग्निं ईडे) = वेदवाणी द्वारा मैं उस अग्रणी प्रभु की उपासना करता हूँ। प्रभु ने ही मुझे 'शक्ति, ज्ञान व त्याग की भावना' को प्राप्त कराना है। मैं उस प्रभु की उपासना करता हूँ, जो कि (विपश्चितम्) = ज्ञानी हैं । ज्ञान की वाणियों का अध्ययन करता हुआ मैं प्रभु की ज्ञानयज्ञ से उपासना करता हूँ। उस प्रभु की जो कि ('यज्ञस्य साधनम्') = सब यज्ञों को सिद्ध करनेवाले हैं। प्रभुकृपा से ही सब यज्ञ पूर्ण हुआ करते हैं। [२] उस प्रभु का मैं उपासन करता हूँ, जो कि (श्रुष्टीवानम्) = [सुखवन्तम् सा०] सब सुखोंवाले हैं, प्रभु ही सब सुखों को प्राप्त कराते हैं । (धितावानम्) = वननीय [= प्रशस्त] धन को वे धारण करानेवाले हैं। इन वननीय धनों के धारण द्वारा ही वे हमारे जीवनों को सुखी करते हैं।
Connotation: - भावार्थ- प्रभु के उपासन से हमारा ज्ञान बढ़ता है (विपश्चितं), हमारी वृत्ति यज्ञिय बनती है (यज्ञस्य साधनम्) हम सुखी होते हैं (श्रुष्टीवानं ) तथा वननीय धनों को प्राप्त करते हैं (धितावानम्) ।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनरग्निना किं सिध्यतीत्याह।

Anvay:

हे मनुष्या यथाऽहं गिरा यज्ञस्य साधनं श्रुष्टीवानं धितावानमग्निमिव विपश्चितमीळे तथा भवन्तः स्तुवन्तु ॥२॥

Word-Meaning: - (ईळे) स्तौमि (अग्निम्) पावकमिव वर्त्तमानम् (विपश्चितम्) पण्डितम् (गिरा) वाण्या (यज्ञस्य) (साधनम्) सिद्धिकरम् (श्रुष्टीवानम्) आशुगन्तारं गमयितारं वा (धितावानम्) पदार्थानां धारकम् ॥२॥
Connotation: - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यथा सङ्गतस्य व्यवहारस्य सिद्धयेऽग्निर्मुख्योऽस्ति तथैव धर्मार्थकामविद्याप्राप्तये विद्वान् प्रधानोऽस्तीति मन्तव्यम् ॥२॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - With holy voice and song I celebrate Agni, lord of light and knowledge, vision and wisdom and abundant giver of happiness and prosperity who leads the yajna to instant success.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

What is accomplished with Agni (fire and the enlightened leader) is told.

Anvay:

O men! as I praise with my speech an enlightened person who is like the Agni (fire), he accomplishes the Yajna (non-violent sacrifice), goes or moves quickly and upholds various articles. So, you should also do the same way.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - As fire is the foremost among the things required for the accomplishment of various works, likewise an enlightened person or scholar is vital for the attainment of PURUSHARTHA CHATUSHTAYA i.e., Dharma (righteousness) Artha (wealth) Kama fulfilment of noble desires) and Moksha (emancipation).
Footnote: Prof. Wilson has translated as "I worship with praise the wise Agni" and Griffith has rendered as "Agni laud the Sage inspired". However, this epithet can not be used for the inanimate fire. In this and many other mantras, Agni (fire, electricity or sun) is taken only for illustration, or as symbolic according to Rishi Dayananda Sarasvati.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जसे एखाद्या पदार्थाला संयुक्त करण्याच्या व्यवहारात अग्नी मुख्य आहे तसेच धर्म, अर्थ, काम व विद्या प्राप्तीसाठी विद्वान लोक मुख्य आहेत, हे जाणावे. ॥ २ ॥