Go To Mantra
Viewed 423 times

इन्द्रा॑ग्नी रोच॒ना दि॒वः परि॒ वाजे॑षु भूषथः। तद्वां॑ चेति॒ प्र वी॒र्य॑म्॥

English Transliteration

indrāgnī rocanā divaḥ pari vājeṣu bhūṣathaḥ | tad vāṁ ceti pra vīryam ||

Mantra Audio
Pad Path

इन्द्रा॑ग्नी॒ इति॑। रो॒च॒ना। दि॒वः। परि॑। वाजे॑षु। भू॒ष॒थः॒। तत्। वा॒म्। चे॒ति॒। प्र। वी॒र्य॑म्॥

Rigveda » Mandal:3» Sukta:12» Mantra:9 | Ashtak:3» Adhyay:1» Varga:12» Mantra:4 | Mandal:3» Anuvak:1» Mantra:9


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

Word-Meaning: - हे सेना और सेना के स्वामी ! जैसे (इन्द्राग्नी) वायु बिजुली (दिवः) प्रकाश के मध्य में (रोचना) प्रीतिकारक कर्मों को (परि) सब ओर से (भूषथः) शोभित करते हैं वैसे (वाजेषु) संग्रामों में विजय से सेना के पुरुष आप दोनों को शोभित करें और (तत्) वह कर्म (वाम्) आप दोनों के (प्र) उत्तम (वीर्य्यम्) पराक्रम को (चेति) सम्यक् जनाता है ॥९॥
Connotation: - जो राजा लोग राज्यकार्य्य में सब प्रकार से निपुण सेना और सेना के स्वामियों को अधिकार देते हैं, उनका सबकाल में विजय ही होता है ॥९॥ इस सूक्त में इन्द्र अग्नि अध्यापक उपदेशक और सेना तथा सेना के स्वामी के गुणों का वर्णन होने से इस सूक्त के अर्थ की पूर्वसूक्त के अर्थ के साथ संगति है, यह जानना चाहिये ॥ यह तीसरे मण्डल में बारहवाँ सूक्त पहिला अनुवाक और बारहवाँ वर्ग समाप्त हुआ ॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

मस्तिष्क की दीप्ति व संग्रामविजय

Word-Meaning: - [१] हे (इन्द्राग्नी) = शक्ति व प्रकाश के तत्त्वो! आप (दिवः रोचना) = मस्तिष्करूप द्युलोक के दीप्त करनेवाले हो । ज्ञानरूपी सूर्य से मस्तिष्करूप द्युलोक चमक उठता है। और आप (वाजेषु) = सब संग्रामों में व गतियों में (परिभूषथः) = शोभायमान होते हो अथवा शत्रुओं का पराभव करते हो [परिभवथ: सा० ] । [२] (वाम्) = आप दोनों का (तद् वीर्यम्) = वह वीर्य [शक्ति] (प्रचेति) = प्रकर्षेण ज्ञात होता है। 'शक्ति व प्रकाश के मेल में किस प्रकार मनुष्य दीप्त मस्तिष्क होता है और संग्रामों में शत्रु विजय कर पाता है' यह साधक अनुभव करते हैं।
Connotation: - भावार्थ– शक्ति व प्रकाश का समन्वय हमें दीप्तमस्तिष्क व संग्रामविजयी बनाता है । सम्पूर्ण सूक्त 'शक्ति व प्रकाश के समन्वय' का माहात्म्य व्यक्त कर रहा है, इस समन्वय को करनेवाला व्यक्ति 'ऋषभ:='श्रेष्ठ बनता है। सब का यह मित्र तो होता ही है 'वैश्वामित्र: ' । यह 'ऋषभ वैश्वामित्र' प्रार्थना करता है कि -

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह।

Anvay:

हे सेनासेनाध्यक्षौ ! यथेन्द्राग्नी दिवो रोचना परिभूषथस्तथा वाजेषु विजयेन सेनाजना युवां परिभूषन्तु तद्वां प्रवीर्य्यञ्चेति ॥९॥

Word-Meaning: - (इन्द्राग्नी) वायुविद्युतौ (रोचना) रोचनानि रुचिकराणि कर्माणि (दिवः) प्रकाशस्य मध्ये (परि) (वाजेषु) सङ्ग्रामेषु (भूषथः) अलङ्कुरुथः (तत्) (वाम्) युवयोः (चेति) संज्ञपयति (प्र) प्रकृष्टम् (वीर्य्यम्) बलं पराक्रमम् ॥९॥
Connotation: - ये राजानो सेनासेनाध्यक्षान् सर्वथोत्तमान् सम्पादयन्ति तेषां सर्वदा विजय एव भवतीति ॥९॥ अत्रेन्द्राग्न्यध्यापकोपदेशकसेनासेनाध्यक्षगुणवर्णनादेतदर्थस्य पूर्वसूक्तार्थेन सह सङ्गतिरस्तीति वेद्यम् ॥ इति तृतीयमण्डले द्वादशं सूक्तं प्रथमोऽनुवाको द्वादशो वर्गश्च समाप्तः ॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Indra and Agni, you are the light and fire of heaven and you shine all round in the battles of life. And that brilliance proclaims your power and splendour.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The duties of the administrators or rulers further elaborated.

Anvay:

O army and its commander ! as the air and electricity adorn the works with light and speed, in the same manner, let the brave soldiers decorate or bring honor to you in the battles by securing the victory. That is what shows your strength and vigor.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - Those rulers who have the best men and material in the army and its commanders, are always victorious.
Footnote: (रोचना) रोचनानि रुचिकराणि कर्माणि। = Interesting or charming acts. (चेति) सज्ञपयति = Denotes.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - जे राजे राज्यकार्यात सर्व प्रकारे निपुण सेना व सेनेच्या स्वामींना अधिकार देतात त्यांचा सर्व काळी विजय होतो. ॥ ९ ॥