Go To Mantra
Viewed 379 times

मन्द॑स्व हो॒त्रादनु॒ जोष॒मन्ध॒सोऽध्व॑र्यवः॒ स पू॒र्णां व॑ष्ट्या॒सिच॑म्। तस्मा॑ ए॒तं भ॑रत तद्व॒शो द॒दिर्हो॒त्रात्सोमं॑ द्रविणोदः॒ पिब॑ ऋ॒तुभिः॑॥

English Transliteration

mandasva hotrād anu joṣam andhaso dhvaryavaḥ sa pūrṇāṁ vaṣṭy āsicam | tasmā etam bharata tadvaśo dadir hotrāt somaṁ draviṇodaḥ piba ṛtubhiḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

मन्द॑स्व। हो॒त्रात्। अनु॑। जोष॑म्। अन्ध॑सः। अध्व॑र्यवः। सः। पू॒र्णाम्। व॒ष्टि॒। आ॒ऽसिच॑म्। तस्मै॑। ए॒तम्। भ॒र॒त॒। त॒त्ऽव॒शः। द॒दिः। हो॒त्रात्। सोम॑म्। द्र॒वि॒णः॒ऽदः॒। पिब॑। ऋ॒तुऽभिः॑॥

Rigveda » Mandal:2» Sukta:37» Mantra:1 | Ashtak:2» Adhyay:8» Varga:1» Mantra:1 | Mandal:2» Anuvak:4» Mantra:1


SWAMI DAYANAND SARSWATI

अब छः चा वाले सैंतीसवें सूक्त का आरम्भ है, उसके प्रथम मन्त्र में विद्वानों के गुणों का उपदेश करते हैं।

Word-Meaning: - हे (द्रविणोदः) धन देनेवाले आप (होत्रात्) लेने से (अन्धसः) अन्न की (जोषम्) प्रीति का (अनु, मन्दस्व) अनुमोदन करो और जैसे (सः) वह विद्वान् (पूर्णाम्) पूर्ण वृष्टि को (आसिचम्) अच्छे प्रकार सींचनेवाले की (वष्टि) कामना करता है वैसे, हे (अध्वर्यवः) अपने को यज्ञ की इच्छा करनेवाले तुम (तस्मै) उसके लिये (एतम्) उसकी इच्छावान् (ददिः) दाता आप (तुभिः) वसन्तादि तुओं के साथ (होत्रात्) देनेवाले से (सोमम्) ओषधियों के रस को (पिब) पिओ ॥१॥
Connotation: - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। मनुष्यों को परस्पर के लिये विद्या धन और धान्य आदि पदार्थ देकर निरन्तर आनन्द करना चाहिये ॥१॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

सोमरक्षण से आनन्द व प्रभुप्राप्ति

Word-Meaning: - १. (होत्रात्) = दानपूर्वक अदन द्वारा, अर्थात् सदा यज्ञशेष का सेवन करने से, वासनाओं से ऊपर उठने द्वारा, (अन्धसः) = इस आध्यानीय सोम के (जोषम्)= अनुप्रीतिपूर्वक सेवन के अनुसार (मन्दस्व) = तू आनन्द का अनुभव कर । जो मनुष्य दानपूर्वक अदन की वृत्तिवाला होता है, वह भोगप्रधान जीवनवाला नहीं बनता। पवित्र जीवनवाला होने से वह सोमशक्ति को शरीर में ही सुरक्षित कर पाता है। जितना- जितना सोमरक्षण होता है, उतना उतना ही आनन्द का अनुभव होता है। २. हे (अध्वर्यवः) = यज्ञों की कामनावाले- यज्ञों को अपने साथ संपृक्त करनेवाले पुरुषो! (सः) = वह प्रभु (पूर्णां आसिचम्) = पूर्णरूप से इस सोम के शरीर में ही सेचन को वष्टि चाहते हैं। प्रभु हमारे से यही चाहते हैं कि हम इस सोम को शरीर में ही सुरक्षित करनेवाले बनें। ३. (तस्मा) = उस प्रभु की प्राप्ति के लिए (एतं भरत) = इस सोम को शरीर में धारण करो। (तद्वशः) = प्रभु इस बात की ही कामनावाले हैं—प्रभु हमारे से यही चाहते हैं। इस सोमरक्षण के होने पर वे प्रभु (ददि:) = हमारे लिए सब कुछ देते हैं। इसलिए हे (द्रविणोदः) = धनों का दान करनेवाले पुरुष- भोगविलास में धनों का अपव्यय न करनेवाले पुरुष ! तू (होत्रात्) = दानपूर्वक अदन की वृत्ति द्वारा (सोमम्) = इस सोम को (ऋतुभिः पिब) = समय रहते पीनेवाला बन । किशोरावस्था में ही इस सोमपान का ध्यान करना चाहिए। वृद्धावस्था में जाकर ध्यान आया तो क्या लाभ ? यही है 'समय रहते सोमपान करना। 'प्रथमे वयसि यः शान्तः स शान्त इति कथ्यते । धातुषु क्षीयमाणेषु शमः कस्य न जायते' ।
Connotation: - भावार्थ- जितना-जितना हम सोम का शरीर में रक्षण करेंगे, उतना उतना आनन्द का अनुभव करेंगे। प्रभुप्राप्ति भी इसी प्रकार होगी।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

अथ विद्वद्गुणानाह।

Anvay:

हे द्रविणोदस्त्वं होत्रादन्धसो जोषमनु मन्दस्व। यथा स विद्वान् पूर्णामासिचं वष्टि तथा हे अध्वर्यवो यूयं तस्मा एतं भरत। हे द्रविणोदस्तद्वशो ददिस्त्वमृतुभिः सह होत्रात्सोमं पिब ॥१॥

Word-Meaning: - (मन्दस्व) आनन्द (होत्रात्) आदानात् (अनु) (जोषम्) प्रीतिम् (अन्धसः) अन्नस्य (अध्वर्यवः) य आत्मानमध्वरमिच्छवस्ते (सः) (पूर्णाम्) (वष्टि) कामयते (आसिचम्) समन्तात्सेचकम् (तस्मै) (एतम्) (भरत) धरत। अत्र बहुलं छन्दसीति शपः श्लुर्न (तद्वशः) तदिच्छः (ददिः) दाता (होत्रात्) दातुः (सोमम्) (द्रविणोदः) यो द्रविणो ददाति तत्सम्बुद्धौ (पिब) (तुभिः) वसन्तादिभिः ॥१॥
Connotation: - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। मनुष्यैः परस्परेभ्यो विद्याधनधान्यादीनि दत्वा सततमानन्दितव्यम् ॥१॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - O lord giver beatific, rejoice and thrive on the food of libations to your heart’s desire. O yajakas, he loves the libations, full and profuse, offered with love in faith. Bear this sacred ‘havi’ and offer it liberally to him. He is loving and kind, eagerly awaiting the offering, and he is the abundant giver. O lord giver of the wealth of existence, drink up the fragrant soma from the fire of yajna in accordance with the seasons.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

In the praise of Giver of wealth (Dravinauda).

Anvay:

O giver of wealth (material and spiritual, in the form of knowledge) ! be gratified by the food offered by a virtuous person with love. O lover of non-violence, learned person you desire to give full libation to the fire and offer complete surrender to God. Give this kind of full libation to the fire and offer total surrender to the Supreme Leader-Agni. O giver of the wealth you desire the welfare of all and are a liberal donor, drink the Soma (juice of nourishing herbs) suitable to the seasons offered by a man of charitable disposition.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - The men should give knowledge to one another and exchange notes, wealth, food grains and other articles. They should always enjoy Bliss.

MATA SAVITA JOSHI

या सूक्तात विद्वानाच्या गुणांचे वर्णन असल्यामुळे या सूक्ताच्या अर्थाची मागच्या सूक्ताच्या अर्थाबरोबर संगती जाणली पाहिजे.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. माणसांनी परस्परांसाठी विद्या, धन व धान्य इत्यादी पदार्थ देऊन निरंतर आनंद प्राप्त केला पाहिजे. ॥ १ ॥