Go To Mantra
Viewed 394 times

पृ॒क्षे ता विश्वा॒ भुव॑ना ववक्षिरे मि॒त्राय॑ वा॒ सद॒मा जी॒रदा॑नवः। पृष॑दश्वासो अनव॒भ्ररा॑धस ऋजि॒प्यासो॒ न व॒युने॑षु धू॒र्षदः॑॥

English Transliteration

pṛkṣe tā viśvā bhuvanā vavakṣire mitrāya vā sadam ā jīradānavaḥ | pṛṣadaśvāso anavabhrarādhasa ṛjipyāso na vayuneṣu dhūrṣadaḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

पृ॒क्षे। ता। विश्वा॑। भुव॑ना। व॒व॒क्षि॒रे॒। मि॒त्राय॑। वा॒। सद॑म्। आ। जी॒रऽदा॑नवः। पृष॑त्ऽअश्वासः। अ॒न॒व॒भ्रऽरा॑धसः। ऋ॒जि॒प्यासः॑। न। व॒युने॑षु। धूःऽसदः॑॥

Rigveda » Mandal:2» Sukta:34» Mantra:4 | Ashtak:2» Adhyay:7» Varga:19» Mantra:4 | Mandal:2» Anuvak:4» Mantra:4


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

Word-Meaning: - (जीरदानवः) साधारण जीव वा (पृषदश्वासः) स्थूल अश्व जिन्होंने सींचे वा (अनवभ्रराधसः) जिनका धन नीचे नहीं गिरा वा (धूर्षदः) जो धुर पर स्थिर होनेवाले (जिप्यासः) वा जो कोमलपन को बढ़ाते हैं (न) उनके समान (मित्राय) मित्र के लिये (वा) अथवा जिस कारण इसके लिये (पृक्षे) जलादिकों से सींचे हुए पृथ्वी मण्डल पर जो (विश्वा) समस्त (भुवना) लोकलोकान्तर (सदम्) वा स्थान (आ,ववक्षिरे) अच्छे प्रकार रोष को प्राप्त हों (ता) वे (वयुनेषु) उत्तम ज्ञानों में बढ़ते हैं ॥४॥
Connotation: - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जो दुष्टों के लिये क्रोध करते वा श्रेष्ठों को आनन्द देते हैं, वे बुद्धिमान् होते हैं ॥४॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

प्राणसाधक का जीवन

Word-Meaning: - १. (पृक्षे) = गतमन्त्र के अनुसार प्रभु के साथ सम्पर्क होने पर (मित्राय) = इस प्रभुमित्र के लिए (ता विश्वा भुवना) = वे सब भुवन (ववक्षिरे) = प्राप्त कराये जाते हैं। प्रभुप्राप्ति के होने पर सारे ब्रह्माण्ड की प्राप्ति हो जाती है। प्रभु के प्राप्त हो जाने पर कुछ आप्तव्य नहीं रह जाता। २. इस प्रभुमित्र के लिए वे प्राण [मरुत्] (वा) = निश्चय से (सदम्) = सदा (आ जीरदानवः) = शीघ्रता से देनेवाले होते हैं [जीरा इति क्षिप्रनाम नि०] अथवा दीर्घजीवन को देनेवाले होते हैं। (पृषदश्वासः) = [पृषत् = speinkle] इन्द्रियाश्वों को शक्ति से सिक्त करनेवाले होते हैं । (अनवभ्रराधसः) = अनष्ट सम्पत्तिवाले होते हैं । (ऋजिप्यासः) = अकुटिलता को प्राप्त करानेवाले होते हैं तथा (वयुनेषु) = प्रज्ञानों में (धूर्षदः) = धुरा में स्थित होनेवाले अर्थात् ज्ञानधुरन्धर होते हैं। प्राणसाधना से ज्ञानाग्नि तो दीप्त होती ही है।
Connotation: - भावार्थ- प्राणायाम द्वारा प्राणसाधना करनेवाले का जीवन [क] दीर्घ होता है [ख] इसके इन्द्रियाश्व शक्तिसम्पन्न होते हैं [ग] अनष्टसम्पत्तिवाला यह होता है [घ] ऋजुमार्ग से चलनेवाला [ङ] तथा ज्ञानधुरन्धर यह बनता है।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह।

Anvay:

जीरदानवः पृषदश्वासोऽनवभ्रराधसो धूर्षद जिप्यासो न मित्राय वा ह्यस्मै पृक्षे यानि विश्वा भुवना सदमा ववक्षिरे ता वयुनेषु वर्द्धन्ते ॥४॥

Word-Meaning: - (पृक्षे) जलादिभिः सिक्ते (ता) तानि (विश्वा) सर्वाणि (भुवना) भुवनानि (ववक्षिरे) रुष्टाः स्युः (मित्राय) (वा) (सदम्) स्थानम् (आ) (जीरदानवः) जीवाः (पृषदश्वासः) पृषतस्त्थूलाः सिञ्चिता अश्वा यैस्ते (अनवभ्रराधसः) अनवभ्रोऽपतितं राधो येषान्ते (जिप्यासः) ये जिं कोमलत्वं वर्द्धयन्ति ते (न) इव (वयुनेषु) प्रज्ञापनेषु (धूर्षदः) धुरि सीदन्ति ॥४॥
Connotation: - अत्रोपमालङ्कारः। ये दुष्टेभ्यः क्रुध्यन्ति श्रेष्ठानाह्लादयन्ति ते प्राज्ञा जायन्ते ॥४॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - As the battles of action are won and the earth is sprinkled with showers of peace, all the regions of the world grow strong and powerful as one restful home for a friendly humanity. And Maruts, brilliant and generous heroes of victory and givers of nourishment and the breath of fresh life, possessed of mighty means of advancement, without diminishing the wealth of nations, shooting up straight to their goals and values, sit steadfast on the helm of affairs along the simple paths of peace and progress.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The subject of learned persons is dealt below.

Anvay:

Those who are good at horse-riding and do not make any loss to government exchequer and stand at their post of duty and deal leniently with friendly persons, even if they would stand up against the wickeds, in whatever barren or irrigated place they are stationed. Such people always promote the nice understanding and knowledge.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - The State officials who are harsh at the wickeds but are lenient to other category, their wisdom is unquestionable.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जे दुष्टांशी क्रोधाने वागतात, श्रेष्ठांना आनंद देतात, ते बुद्धिमान असतात. ॥ ४ ॥