Go To Mantra
Viewed 596 times

वि मच्छ्र॑थाय रश॒नामि॒वाग॑ ऋ॒ध्याम॑ ते वरुण॒ खामृ॒तस्य॑। मा तन्तु॑श्छेदि॒ वय॑तो॒ धियं॑ मे॒ मा मात्रा॑ शार्य॒पसः॑ पु॒र ऋ॒तोः॥

English Transliteration

vi mac chrathāya raśanām ivāga ṛdhyāma te varuṇa khām ṛtasya | mā tantuś chedi vayato dhiyam me mā mātrā śāry apasaḥ pura ṛtoḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

वि। मत्। श्र॒थ॒य॒। र॒श॒नाम्ऽइ॑व। आगः॑। ऋ॒ध्याम॑। ते॒। व॒रु॒ण॒। खाम्। ऋ॒तस्य॑। मा। तन्तुः॑। छे॒दि॒। वय॑तः। धिय॑म्। मे॒। मा। मात्रा॑। शा॒रि॒। अ॒पसः॑। पु॒रा। ऋ॒तोः॥

Rigveda » Mandal:2» Sukta:28» Mantra:5 | Ashtak:2» Adhyay:7» Varga:9» Mantra:5 | Mandal:2» Anuvak:3» Mantra:5


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर विद्यार्थी लोग कैसे हों, इस विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

Word-Meaning: - हे (वरुण) श्रेष्ठ पुरुष आप (रशनामिव) रस्सी के तुल्य (मत्,आगः) मुझसे अपराध को (वि,श्रथय) विशेष कर नष्ट कीजिये जिससे (ते) आपके समीप हमलोग (ध्याम) उन्नत हों जैसे (तस्य) जल की (खाम्) नदी को नहीं नष्ट करते वैसे आपसे (तन्तुः) मूल (मा) न (छेदि) नष्ट किया जाये (वयतः) प्राप्त होते हुए (मे) मेरी (धियम्) बुद्धि को नष्ट न कीजिये (तोः) तु समय से (पुरा) पहले (अपसः) कर्म से मत (शारि) नष्ट कीजिये और (मात्रा) माता के साथ विरोध (मा) मत कर ॥५॥
Connotation: - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जैसे रस्सी से बंधे हुए घोड़े नियम से चलते हैं, वैसे ही माता-पिता और आचार्य के नियम में बंधे हुए बालक विद्यार्थी विद्या और सुशिक्षा को ग्रहण करें, कभी मादक द्रव्य के सेवन से बुद्धि को नष्ट न करें, विवाह करके सदैव तुगामी हों और सन्तानों के प्रवाह को न तोड़ें ॥५॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

अन्त तक क्रियाशीलता

Word-Meaning: - १. हे (वरुण) = पापनिवारक प्रभो ! (रशनाम् इव) = एक रज्जु [रस्सी] की तरह (मत्) = मेरे से (आगः) = अपराध को (विश्रथाय) = ढीला करिए । पाप को मेरे से दूर करिए, उस तरह दूर करिए जैसे कि किसी से रस्सी के बन्ध को दूर करते हैं। हे प्रभो! हम (ते) = आपकी (ऋतस्य खाम्) = इस वृष्टिजल की नदी को-गतमन्त्र में वर्णित निरन्तर चलनेवाली नदी को ऋध्याम बढ़ानेवाले हों। इसी उद्देश्य से (धियम्) = यज्ञात्मक कर्म को (वयतः) = निरन्तर सतत करते हुए (मे) = मेरा (तन्तुः) = यह (यज्ञतन्तु मा छेदि) = मत विनष्ट हो । 'यज्ञाद् भवति पर्जन्य:'=इन यज्ञों से ही तो बादल होता है। यज्ञों द्वारा वृष्टि में सहायक होते हुए हम इस ऋत की नदी को बढ़ानेवाले हों । २. ऋतो: : पुरा = ऋतु से पहले - समाप्ति काल से पूर्व, अर्थात् १०० वर्ष के जीवन के अन्त से पहले अपसः = कर्म की मात्रा = माप मा शारि= शीर्ण मत हो जाए। हम अन्तिम दिन तक यज्ञादि उत्तम कर्मों के करने में प्रमाद न करें। इन यज्ञों द्वारा वृष्टि में सहायक हों। समय पर ठीक वर्षा के होने से हमारे ऐश्वर्यों में वृद्धि हो । इन यज्ञों को न करना ही पाप है 'अपञ्चयज्ञो मलिम्लुचः'। यज्ञचक्र को न चलानेवाला तो व्यर्थ ही जीता है।
Connotation: - भावार्थ- हम यज्ञ करें- पाप से ऊपर उठें- यज्ञों द्वारा वृष्टि में सहायक होकर, प्रभु के इन वृष्टिजल से प्रवृत्त होनेवाली नदियों को हम बढ़ानेवाले हों। जीवन के अन्त तक क्रियाशील बने रहें।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनर्विद्यार्थिनः कीदृशाः स्युरित्याह।

Anvay:

हे वरुण त्वं रशनामिव मदागो विश्रथय येन ते तव समीपे वयमृध्याम। यथर्त्तस्य खां न छिन्दति तथा त्वया तन्तुर्मा छेदि। वयतो मे धियं मा छेदि तोः पुरा अपसो माशारि। मात्रा सह विरोधं मा कुर्य्याः ॥५॥

Word-Meaning: - (वि) (मत्) मत्तः (श्रथय) हिन्धि। अत्राऽन्येषामपीति दीर्घः (रशनामिव) (आगः) अपराधम् (ध्याम) (ते) तव (वरुण) (खाम्) नदीम्। स्वा इति नदीना० निघं० १। १३ (तस्य) जलस्य (मा) (तन्तुः) मूलम् (छेदि) छिन्द्याः (वयतः) प्राप्नुवतः (धियम्) (मे) मम (मा) (मात्रा) जनन्या (शारि) हिंस्याः (अपसः) कर्मणः (पुरा) (तोः) तुसमयात् ॥५॥
Connotation: - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यथा रसनया बद्धा अश्वा नियमेन गच्छन्ति तथैव मा मात्रा पित्राऽचार्येण बद्धा बालका नियताः सन्तो विद्यां सुशिक्षां च गृह्णन्तु कदाचिन्मादकद्रव्यसेवनेन बुद्धिनाशं मा कुर्या विवाहं कृत्वा सदैवर्त्तुगामिनः स्युः। सन्तानसन्ततिं माच्छिन्द्याः ॥५॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Like the chain of slavery, loosen the hold of sin and evil from me. O Varuna, lord of law and justice, let us prosper and promote the stream of virtuous living in your service. While I weave the web of my life, snap not the bond of nature and intelligence with my mother. Snap not my bond of karma before the time is ripe.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The qualities of pupils are described.

Anvay:

O noble person ! you perish my omissions and commissions like a string, so that we progress in your proximity as you do not perish a river. Likewise, I may also be saved from destruction and I may have sound mind till my age. Our action should not be spoiling before the time. We should never stand against (disobey or insult) our mother.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - As a rope or string keeps a horse under a check, same way the parent and teachers should discipline and regulate their students and sons. They should always seek good education, never spoil their mind with narcotics and should lead a regular married life with procreation of good issues.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जसे बांधलेले घोडे नियमाने चालतात तसेच माता, पिता व आचार्यांच्या नियमानुसार विद्यार्थ्यांनी विद्या व सुशिक्षण ग्रहण करावे, मादक द्रव्याच्या सेवनाने बुद्धी नष्ट करू नये. विवाह करून सदैव ऋतुगामी व्हावे. संतानाचा क्रम तोडू नये. ॥ ५ ॥