Go To Mantra
Viewed 459 times

स॒त्रा॒सा॒हो ज॑नभ॒क्षो ज॑नंस॒हश्च्यव॑नो यु॒ध्मो अनु॒ जोष॑मुक्षि॒तः। वृ॒तं॒च॒यः सहु॑रिर्वि॒क्ष्वा॑रि॒त इन्द्र॑स्य वोचं॒ प्र कृ॒तानि॑ वी॒र्या॑॥

English Transliteration

satrāsāho janabhakṣo janaṁsahaś cyavano yudhmo anu joṣam ukṣitaḥ | vṛtaṁcayaḥ sahurir vikṣv ārita indrasya vocam pra kṛtāni vīryā ||

Mantra Audio
Pad Path

स॒त्रा॒ऽस॒हः। ज॒न॒ऽभ॒क्षः। ज॒न॒म्ऽस॒हः। च्यव॑नः। यु॒ध्मः। अनु॑। जोष॑म्। उ॒क्षि॒तः। वृ॒त॒म्ऽच॒यः। सहु॑रिः। वि॒क्षु। आ॒रि॒तः। इन्द्र॑स्य। वोच॑म्। प्र। कृ॒तानि॑। वी॒र्या॑॥

Rigveda » Mandal:2» Sukta:21» Mantra:3 | Ashtak:2» Adhyay:6» Varga:27» Mantra:3 | Mandal:2» Anuvak:2» Mantra:3


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

Word-Meaning: - हे मनुष्यो जैसे (सत्रासाहः) जो सत्य को सहता (जनभक्षः) जनों के सेवने योग्य (जनंसहः) जनों को सहने (च्यवनः) दुष्टों को गिराने (युध्मः) दुष्टों को युद्ध करने (वृतञ्चयः) और वर्त्तमान पदार्थ को इकट्ठा करनेवाला (सहुरिः) सहनशील (आरितः) प्राप्त (जोषम्) प्रीति को (उक्षितः) सेवता हुआ मैं (विक्षु) प्रजाजनों में (कृतानि) सिद्ध हुए (इन्द्रस्य) ऐश्वर्यवान् (वीर्य्या) पराक्रमयुक्त कर्मों को (प्र,वोचम्) अच्छे प्रकार कहूँ वैसे तुम (अनु) पीछे कहो ॥३॥
Connotation: - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जो शम-दम और यमादि शुभकर्मों का आचरण करनेवाले जन प्रजा में विद्या बढ़ाते हैं, वे जनों के सेवने योग्य होते हैं ॥३॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

'च्यवन' प्रभु -

Word-Meaning: - १. वे प्रभु (सत्रासाहः) = सदा शत्रुओं का अभिभव करनेवाले हैं। (जनभक्षः) = अपनी शक्ति का प्रादुर्भाव करनेवाले लोगों से सम्भजनीय होते हैं- वस्तुतः प्रभु की भक्ति यही है कि हम अपनी शक्तियों का ठीक प्रकार से विकास करें। (जनंसहः) = प्रभु बलाभिमानी जनों का अभिभव करनेवाले हैं, (च्यवनः) = इन शत्रुभूत पुरुषों को स्वस्थान से च्युत करनेवाले (युध्मः) = योद्धा हैं। (जोषम् अनु) = प्रीतिपूर्वक उपासना के अनुपात में (उक्षितः) = हमारे जीवनों में सिक्त होते हैं। जितनी हम उपासना करते हैं— उतना ही प्रभु को पाते हैं। प्रभुप्राप्ति के अनुपात में ही हमारे शत्रुओं का क्षय होता है । (वृतंचय:) = [वर्तते- पुन: - पुन:-अभिमुखमागच्छति इति वृत् शत्रुः तं चयते हिनस्ति] हमारे शत्रुओं का वे प्रभु हिंसन करनेवाले हैं। (सहुरिः) = शत्रुओं का मर्षण करनेवाले हैं तथा (विक्षु आरितः) = सब प्रजाओं में पालकरूप से वे प्रभु प्राप्त हैं। इस (इन्द्रस्य) = परमैश्वर्यशाली प्रभु के (कृतानि वीर्या) = किये हुए वृत्रहनादि कर्मों का (प्रवोचम्) = मैं प्रवचन व स्तवन करता हूँ।
Connotation: - भावार्थ - जितना हम प्रभु का उपासन करते हैं, उसी अनुपात में वे हमारे शत्रुओं का संहार करके हमारे जीवन को सुखी करते हैं।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह।

Anvay:

हे मनुष्या यथा सत्रासाहो जनभक्षो जनंसहश्च्यवनो युध्मो वृतञ्चयः सहुरिरारितो जोषमुक्षितस्सन्नहं विक्षु कृतानि वीर्य्या प्रवोचं तथा यूयमनुवदत ॥३॥

Word-Meaning: - (सत्रासाहः) यः सत्यं सहते (जनभक्षः) योजनैर्भक्षः सेवनीयः (जनंसहः) यो जनान् सहते (च्यवनः) च्यावयिता (युध्मः) योद्धा (अनु) (जोषम्) प्रीतिम् (उक्षितः) सेवितः (वृतञ्चयः) यो वर्त्तते तं चिनोति सः (सहुरिः) सहनस्वभावः (विक्षु) प्रजासु (आरितः) प्राप्तः (इन्द्रस्य) ऐश्वर्यवतः (वोचम्) वदेयम् (प्र) (कृतानि) निष्पन्नानि (वीर्य्या) पराक्रमयुक्तानि कर्माणि ॥३॥
Connotation: - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। ये शमदमयमादिशुभकर्माचारिणो जनाः प्रजायां विद्या वर्द्धयन्ति ते जनैः सेव्या भवन्ति ॥३॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Let us celebrate the mighty actions and achievements of Indra, lord upholder of truth, adorable to people, patient lover of humanity, mover and promoter, warrior, giver of showers in response to prayer, integrative creator and organiser, tolerant and merciful, accessible to all people.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

Qualities and duties of learned men are described.

Anvay:

O learned persons ! you tolerate truthfulness and render service to people. You tolerate good persons but fight and defeat the wickeds. I possess good stock of commodities, am tolerant and while serving the people with love, I mention the heroic and prosperous deeds of such learned persons. May you also follow the same path.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - Those who serve the people with merits, tolerance and are of disciplined behavior, they are to be respected by all.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जे शम, दम व यम इत्यादी शुभ कर्मांचे आचरण करणारे लोक प्रजेमध्ये विद्या वाढवितात त्यांचा लोकांनी अंगीकार करावा. ॥ ३ ॥