Go To Mantra
Viewed 380 times

हरी॒ नु त॑ इन्द्र वा॒जय॑न्ता घृत॒श्चुतं॑ स्वा॒रम॑स्वार्ष्टाम्। वि स॑म॒ना भूमि॑रप्रथि॒ष्टारं॑स्त॒ पर्व॑तश्चित्सरि॒ष्यन्॥

English Transliteration

harī nu ta indra vājayantā ghṛtaścutaṁ svāram asvārṣṭām | vi samanā bhūmir aprathiṣṭāraṁsta parvataś cit sariṣyan ||

Mantra Audio
Pad Path

हरी॒ इति॑। नु। ते॒। इ॒न्द्र॒। वा॒जय॑न्ता। घृ॒त॒ऽश्चुत॑म्। स्वा॒रम्। अ॒स्वा॒र्ष्टा॒म्। वि। स॒म॒ना। भूमिः॑। अ॒प्र॒थि॒ष्ट। अरं॑स्त। पर्व॑तः। चि॒त्। स॒रि॒ष्यन्॥

Rigveda » Mandal:2» Sukta:11» Mantra:7 | Ashtak:2» Adhyay:6» Varga:4» Mantra:2 | Mandal:2» Anuvak:1» Mantra:7


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

Word-Meaning: - हे (इन्द्र) सूर्य के समान प्रतापी राजन् ! जिन (ते) आपके (घृतश्चुतम्) जल से प्राप्त हुए (स्वारम्) उपताप वा शब्द को (वाजयन्ता) चलते हुए सूर्य के (हरी) हरणशील किरणों के समान विद्या और विनय को जो (अस्वार्ष्टाम्) शब्दायमान करते अर्थात् व्यवहार में लाते उनके साथ (भूमिः) भूमि के समान आप (नु) शीघ्र (वि,अप्रथिष्ट) प्रख्यात हूजिये और (अरंस्त) सुख में रमण कीजिये तथा (सरिष्यन्) गमन करनेवाले होते हुए (पर्वतः) मेघ के (चित्) समान (समना) संग्रामों को जीतो ॥७॥
Connotation: - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जो राजपुरुष सूर्य के समान प्रजाजनों के उपकार करने वा मेघ के समान आनन्द देने और उत्तम बलवाले हैं, वे ही शत्रुओं को जीत सकते हैं ॥७॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

भूमि-प्रथन' तथा 'पर्वत-रमण' "

Word-Meaning: - १. हे (इन्द्र) = जितेन्द्रिय पुरुष ! (नु) = अब (ते) = तेरे (हरी) = ज्ञानेन्द्रिय व कर्मेन्द्रियरूप अश्व (घृतश्चुतम्) = ज्ञानदीप्ति को क्षरित करनेवाले [श्च्युत् to sprinkle] = ज्ञानदीप्ति से अन्तःकरण को सिक्त करनेवाले (स्वारम् अस्वाष्टम्) = शब्द को करनेवाले हों। ये इन्द्रियाश्व (वाजयन्ता) = [वाजं कुर्वन्तौ] शक्ति को हमारे में सम्पादित करते हुए सदा प्रकाशवृद्धि के कारणभूत शब्दों को ही उच्चरित करें । २. इन ज्ञान के जनक शब्दों के उच्चारण से (समना) = [सम्+अना] उत्तम प्राणशक्तिवाली यह (भूमि:) = शरीररूप पृथिवी (अप्रथिष्ट) = [प्रथ विस्तारे] विस्तृत होती है। इसकी शक्तियों का विकास होता है। ज्ञान हमें अन्य सब व्यसनों से बचानेवाला होता है। व्यसनों में न फंसने से शक्तिवर्धन होता है। ३. शक्तियों का वर्धन ही क्या ! (पर्वतः चित्) = पर्वत भी (सरिष्यन्) = गतिवाला होता हुआ अरस्त क्रीड़ा सा करता प्रतीत होता है (रमु क्रीडायाम्) ।
Connotation: - भावार्थ- इन्द्रियाँ विषयों के मार्ग से न जाकर ज्ञान शब्दों का ही उच्चारण करें। इससे शरीर की शक्तियों का विस्तार होगा।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह।

Anvay:

हे इन्द्र यस्य ते तव घृतश्चुतं स्वारं वाजयन्तः सूर्यस्य हरी इव विद्याविनयावस्वार्ष्टांस्ताभ्यां सह भूमिरिव त्वं नु व्यप्रथिष्टारंस्त सरिष्यन् पर्वतश्चिदिव समना विजयस्व ॥७॥

Word-Meaning: - (हरी) हरणशीलौ किरणौ (नु) सद्यः (ते) तव (इन्द्र) सूर्यवद्वर्त्तमान (वाजयन्ता) गमयन्तौ (घृतश्चुतम्) उदकात् प्राप्तम् (स्वारम्) उपतापं शब्दं वा (अस्वार्ष्टाम्) शब्दयन्तः (वि) (समना) समनानि सङ्ग्रामान् (भूमिः) पृथिवीव (अप्रथिष्ट) प्रथताम् (अरंस्त) रमताम् (पर्वतः) मेघः (चित्) इव (सरिष्यन्) गमिष्यन् ॥७॥
Connotation: - अत्रोपमालङ्कारः। ये राजपुरुषाः सूर्यवत्प्रजानामुपकारका मेघवदानन्दप्रदा विशालबलाः सन्ति त एव शत्रून् विजेतुं शक्नुवन्ति ॥७॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Indra, lord of light and power, ruler of the world, the circuitous rays of your glory like two horses of the solar chariot radiating, moving, energising, vitalising, fertilising, giving and receiving, proclaim your grace and majesty replete with the waters of life. Let the earth expand and grow and prosper. Let the battles of life be fought and won in unison. Arise and rejoice flowing like streams from the mountain, showering like clouds of rain, from the heavens.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

More guide lines about Statecraft.

Anvay:

O ruler ! you are glorious like the sun. You accept those persons who implement your orders in letters and spirit. The sunrays extract water and turn into clouds and thereafter come down in the form of rains and give delight on the earth. We desire you to be widely reputed, enjoy pleasure and capable to win the battles like clouds.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - Those State authorities who deliver good to subjects like sun and clouds, only they can win over their enemies.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जे राजपुरुष सूर्याप्रमाणे प्रजेवर उपकार करतात, मेघाप्रमाणे आनंद देतात व अत्यंत बलवान असतात तेच शत्रूंना जिंकू शकतात. ॥ ७ ॥