Go To Mantra

त्वम॑ग्ने॒ अदि॑तिर्देव दा॒शुषे॒ त्वं होत्रा॒ भार॑ती वर्धसे गि॒रा। त्वमिळा॑ श॒तहि॑मासि॒ दक्ष॑से॒ त्वं वृ॑त्र॒हा व॑सुपते॒ सर॑स्वती॥

English Transliteration

tvam agne aditir deva dāśuṣe tvaṁ hotrā bhāratī vardhase girā | tvam iḻā śatahimāsi dakṣase tvaṁ vṛtrahā vasupate sarasvatī ||

Mantra Audio
Pad Path

त्वम्। अ॒ग्ने॒। अदि॑तिः। दे॒व॒। दा॒शुषे॑। त्वम्। होत्रा॑। भार॑ती। व॒र्ध॒से॒। गि॒रा। त्वम्। इळा॑। श॒तऽहि॑मा। अ॒सि॒। दक्ष॑से। त्वम्। वृ॒त्र॒ऽहा। व॒सु॒ऽप॒ते॒। सर॑स्वती॥

Rigveda » Mandal:2» Sukta:1» Mantra:11 | Ashtak:2» Adhyay:5» Varga:19» Mantra:1 | Mandal:2» Anuvak:1» Mantra:11


Reads 1065 times

SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर अध्यापकविषय को अगले मन्त्र में कहा है।

Word-Meaning: - हे (देव) प्रकाशमान् ! (अग्ने) विद्या देनेवाले विद्वान् ! (त्वम्) आप (दाशुषे) दानशील शिष्य के लिये (अदितिः) अन्तरिक्ष प्रकाश के समान विद्या गुणों का प्रकाश करनेवाले हैं। (त्वम्) आप (होत्रा) ग्रहण करने योग्य (भारती) विद्या धारण करनेवाली बालिका के समान होते हुए (गिरा) सुन्दर शिक्षा और विद्यायुक्त वाणी से (वर्द्धसे) वृद्धि को प्राप्त होते हैं। (त्वम्) आप (दक्षसे) विद्या बल के देने के लिये (शतहिमा) सौ वर्ष जिसकी आयु वह (इळा) स्तुति के योग्य अध्यापिका के समान (असि) हैं। हे (वसुपते) धन के पालनेहारे (त्वम्) आप (वृत्रहा) मेघहन्ता सूर्य के समान तथा (सरस्वती) प्रज्ञान विज्ञानयुक्त वाणी के समान हैं ॥११॥
Connotation: - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। अच्छी विद्या का पढ़ाने हारा शास्त्र का पारगन्ता विद्वान् जन माता के समान पालना करता है और सब विषयों से उत्तमगुणों को देता है। उससे शिष्यजन शीघ्र विद्याबलयुक्त होते हैं ॥११॥
Reads 1065 times

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

वृत्रहा सरस्वती

Word-Meaning: - १. हे (देव) = सब कुछ देनेवाले (अग्ने) = अग्रणी प्रभो ! (त्वम्) = आप (दाशुषे) = दाश्वान् के लिएहवि देनेवाले के लिए (अदितिः) = [अविद्यमाना दितिः यस्मात्] न खण्डन होने देनेवाले हो । इस दाश्वान् के स्वास्थ्य को आप ठीक रखते हो। २. (त्वम्) = आप ही (होत्रा) = होमनिष्पादिका-यज्ञादि सिद्ध करनेवाली (भारती) = आदित्य-रश्मिरूप वाणी हैं। (गिरा) = इस वाणी के द्वारा आप (वर्धसे) = बढ़ते हैं-इस वाणी से आपका ही स्तवन होता है। ३. (त्वम्) = आप ही (शतहिमा) = शत हिम ऋतुओं तक चलनेवाली (इडा) = यह पृथिवी (असि) = हैं और (दक्षसे) = सब प्रकार उन्नतियों का कारण होते हैं [दक्ष् to grow] । अध्यात्म में पृथिवी 'शरीर' है । यह सामान्यतः सौ वर्ष तक चलता है, अतः 'शतहिमा' कहा गया है। ४. हे (वसुपते) = सब वसुओं-ऐश्वर्यों के स्वामिन् ! (त्वम्) = आप ही (वृत्रहा) = सब वासनाओं को नष्ट करनेवाली (सरस्वती) = ज्ञान की । अधिष्ठात्री देवी हैं ।
Connotation: - भावार्थ - प्रभु हमारे स्वास्थ्य को नष्ट नहीं होने देनेवाले हैं [अदिति] । ज्ञान की वाणियों से यज्ञों का उपदेश देते हैं [होत्रा भारती] । शतवर्ष पर्यन्त चलनेवाले इस शरीर को देकर हमारा वर्धन करते हैं [शतहिमा इडा] । वासनाओं के विनाशक ज्ञान को प्राप्त कराते हैं [वृत्रहा सरस्वती] ।
Reads 1065 times

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनरध्यापकविषयमाह।

Anvay:

हे देवाऽग्ने त्वं दाशुषेऽदितिरसि त्वं होत्रा भारती सन् गिरा वर्द्धसे त्वं दक्षसे शतहिमा इडाऽसि। हे वसुपते त्वं वृत्रहा तथा सरस्वत्यसि ॥११॥

Word-Meaning: - (त्वम्) (अग्ने) विद्याप्रद विद्वन् (अदितिः) द्यौरिव विद्यागुणप्रकाशकः (देव) प्रकाशमान (दाशुषे) दात्रे (त्वम्) (होत्रा) आदातुमर्हे (भारती) या विद्या धर्त्रीव (वर्द्धसे) (गिरा) सुशिक्षाविद्यायुक्तया वाचा (त्वम्) (इळा) स्तोतुमर्हा (शतहिमा) शतं हिमानि यस्या आयुषि सा (असि) (दक्षसे) बलाय विद्याबलदानाय (त्वम्) (वृत्रहा) मेघहन्ता सूर्यइव (वसुपते) धनस्य पालक (सरस्वती) प्रशस्तविज्ञानयुक्तेव ॥११॥
Connotation: - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। सद्विद्याऽध्यापकः शास्त्रपारङ्गतो विद्वान् मातृवत्पालयति सर्वतः सद्गुणान् ददाति ततः शिष्याः शीघ्रं विद्याबलयुक्ता भवन्ति ॥११॥
Reads 1065 times

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Agni, light of life and inspiration for the world, you are the light of heaven for the generous giver of knowledge and wisdom. You are Bharati, speech of communication, a clarion call to action and invitation to knowledge, which grows with inspiration from the voice of Divinity. You are Ila, omniscient vision of Divinity which reflects in the hundred years of the scholar’s awareness. O lord of the world’s wealth of knowledge and vision and wisdom, you are the everflowing stream of knowledge, mother Sarasvati, who dispels all darkness and destroys ignorance.
Reads 1065 times

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The attributes of a teacher are underlined.

Anvay:

O shining teacher ! you expand the light of learning among your donor pupils. The factor of your good education and nice speech is your deep studies which are like a beautiful girl. You are adorable like a hundred-year-old teacherless, owner of wealth, thrasher of darkness like sun and are endowed with science coated in sweet speech.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - A good and highly skilled teacher looks after the pupils like a mother. He imparts good virtues, and hence his pupils soon become strong and learned.
Reads 1065 times

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. चांगली विद्या देणारा अध्यापक, शास्त्रात पारंगत विद्वान मातेप्रमाणे पालन करतो व सर्व प्रकारे उत्तम गुण देतो, त्यामुळे शिष्यगण लवकर विद्याबल प्राप्त करतात. ॥ ११ ॥