Go To Mantra

दि॒वश्चि॒दा वोऽम॑वत्तरेभ्यो वि॒भ्वना॑ चिदा॒श्व॑पस्तरेभ्यः । वा॒योश्चि॒दा सोम॑रभस्तरेभ्यो॒ऽग्नेश्चि॑दर्च पितु॒कृत्त॑रेभ्यः ॥

English Transliteration

divaś cid ā vo mavattarebhyo vibhvanā cid āśvapastarebhyaḥ | vāyoś cid ā somarabhastarebhyo gneś cid arca pitukṛttarebhyaḥ ||

Pad Path

दि॒वः । चि॒त् । आ । वः॒ । अम॑वत्ऽतरेभ्यः । वि॒ऽभ्वना॑ । चि॒त् । आ॒श्व॑पःऽतरेभ्यः । वा॒योः । चि॒त् । आ । सोम॑रभःऽतरेभ्यः । अ॒ग्नेः । चि॒त् । अ॒र्च॒ । पि॒तु॒कृत्ऽत॑रेभ्यः ॥ १०.७६.५

Rigveda » Mandal:10» Sukta:76» Mantra:5 | Ashtak:8» Adhyay:3» Varga:8» Mantra:5 | Mandal:10» Anuvak:6» Mantra:5


Reads 444 times

BRAHMAMUNI

Word-Meaning: - (वः) हे मन्त्रवचन के उपदेष्टा जनों ! तुम्हारे लिए (देवः-चित्-अमवत्तरेभ्यः) सूर्य से भी बलवत्तरों-अति प्रतापवालों के लिए (विभ्वना चित्) आकाश से भी (आश्वपस्तरेभ्यः) विद्याओं में शीघ्र अति व्यापकों के लिए (वायोः-चित्) वायु से भी (सोमरभस्तरेभ्यः) शान्त ज्ञानरूप अतिवेगवालों के लिए (अग्नेः-चित्) अग्नि से भी (पितुकृत्तरेभ्यः) सब अपना अन्न अत्यन्त करनेवालों के लिए-सब अन्न के अत्यन्त भक्षकों के लिए (आ अर्च) मैं प्रशंसा करता हूँ ॥५॥
Connotation: - मन्त्रोपदेष्टा जन सूर्य से भी अधिक प्रतापी, तेजस्वी, आकाश से भी अधिक विद्याओं में व्यापक, वायु से भी अधिक शान्त प्रवाहवाले, अग्नि से भी अधिक ज्ञानान्न के पचानेवाले होने चाहिए और उनकी अर्चना करनी चाहिए ॥५॥
Reads 444 times

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

'सूर्य, विद्युत वायु, तथा अग्नि' से भी अधिक महत्त्वपूर्ण सोम

Word-Meaning: - [१] हे जीव ! (अर्च) = इन सोम कणों की अर्चना कर, इनको पूजनेवाला बन ! इसकी पूजा यही है कि इन के महत्त्व को समझकर इनका तू रक्षण करनेवाला हो। ये सोमकण (वा) = तुम्हारे लिये (दिवः चित्) = द्युलोकस्थ सूर्य देवता से भी (अमवत्तरेभ्यः) = अधिक प्राणशक्तिवाले हैं। 'प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्य: ' यह सूर्य भी प्रजाओं का प्राण ही उदित होता है। पर सोमकण तो सूर्य से भी अधिक प्राणशक्ति को देनेवाले हैं । [२] ये सोमकण (विभ्वना चित्) = [विभु = ether सर्वत्र व्याप्त विद्युत्तत्व, etheric to light up] आकाश में सर्वत्र व्याप्त विद्युत्तत्व से भी आशु (अपस्तरेभ्यः) = शीघ्रता से कार्य करनेवाले हैं। विद्युत् कार्यों को अत्यन्त शीघ्रता से करनेवाली है, पर ये सोमकण मनुष्य को इससे भी अधिक स्फूर्ति के देनेवाले हैं । [३] (वायोः चित्) = आकाश में निरन्तर गतिशील वायु से भी (सोमरभस्तरेभ्यः) = अधिक सौम्यता से युक्त वेगशक्ति को देनेवाले हैं। वायु में वेग है, सोमकणों में उससे भी अधिक वेगशक्ति है। ये सोमकण इस वेगशक्ति को प्राप्त कराते हुए अपने साधक को सौम्य भी बनाते हैं । [४] (अग्नेः चित्) = पृथिवी के मुख्य देवता अग्नि से भी (पितुकृत्तरेभ्यः) = अधिक रक्षण को करनेवाले हैं। अग्नि तत्त्व शरीर का रक्षक है यह बात इस वाक्य से ही स्पष्ट है कि 'ठण्डा पड़ गया, अर्थात् मृत्यु को प्राप्त हो गया' । अग्नि तत्त्व है, तभी तक जीवन है । सोम इस अग्नितत्त्व का साधक होने से अग्नि से भी अधिक महत्त्व रखता ही है । जब तक सोम सुरक्षित रहता है तब तक शरीर में अग्नितत्त्व बना रहता है ।
Connotation: - भावार्थ- सुरक्षित सोम 'सूर्य, विद्युत्, वायु तथा अग्नि' से भी जीवन के लिये अधिक महत्त्वपूर्ण है ।
Reads 444 times

BRAHMAMUNI

Word-Meaning: - (वः) हे अद्रयो मन्त्रवचनोपदेष्टारः ! युष्मभ्यं (दिवः-चित्-अमवत्तरेभ्यः) सूर्यादपि खलु बलवत्तरेभ्यः प्रतापवत्तरेभ्योऽतीवप्रतापवद्भ्यः “अमो बलम्” [निरु० १०।२१] (विभ्वना चित् आश्वपस्तरेभ्यः) विभोः-आकाशादपि “विभुः-व्यापकः-आकाशः” [यजु० ५।३१ दयानन्दः] ‘टादेशः पञ्चमीस्थाने व्यत्ययेन’ शीघ्रं विद्यासु अतिव्यापकेभ्यः (वायोः-चित्-सोमरभस्तरेभ्यः) वायोरपि शान्तज्ञानरूपवेगवत्तरेभ्यः (अग्नेः-चित्-पितुकृत्तरेभ्यः) अग्नेरपि सर्वस्वान्नकर्तृतरेभ्यः सर्वान्नस्यातिभक्षकेभ्यः (आ-अर्च) अहमर्चामि प्रशंसामि “पुरुषव्यत्ययेन मध्यमः पुरुषः” ॥५॥
Reads 444 times

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - I sing in honour and appreciation of you all who create more and more energy and power from the light of the sun, more and more energy and speed from the electric energy of the middle regions, more and better energising tonics and sanatives from the fresh vitality of the winds, and more and better nourishing food from the heat and fertility of the earth.