Go To Mantra

अ॒ग्निरिन्द्रो॒ वरु॑णो मि॒त्रो अ॑र्य॒मा वा॒युः पू॒षा सर॑स्वती स॒जोष॑सः । आ॒दि॒त्या विष्णु॑र्म॒रुत॒: स्व॑र्बृ॒हत्सोमो॑ रु॒द्रो अदि॑ति॒र्ब्रह्म॑ण॒स्पति॑: ॥

English Transliteration

agnir indro varuṇo mitro aryamā vāyuḥ pūṣā sarasvatī sajoṣasaḥ | ādityā viṣṇur marutaḥ svar bṛhat somo rudro aditir brahmaṇas patiḥ ||

Pad Path

अ॒ग्निः । इन्द्रः॑ । वरु॑णः । मि॒त्रः । आ॒र्य॒मा । वा॒युः । पू॒षा । सर॑स्वती । स॒ऽजोष॑सः । आ॒दि॒त्याः । विष्णुः॑ । म॒रुतः॑ । स्वः॑ । बृ॒हत् । सोमः॑ । रु॒द्रः । अदि॑तिः । ब्रह्म॑णः । पतिः॑ ॥ १०.६५.१

Rigveda » Mandal:10» Sukta:65» Mantra:1 | Ashtak:8» Adhyay:2» Varga:9» Mantra:1 | Mandal:10» Anuvak:5» Mantra:1


Reads 380 times

BRAHMAMUNI

इस सूक्त में पृथिवी से आकाश तक का ज्ञान, कला-निर्माण, कृषिकर्म, विद्याध्ययन आदि विषय हैं।

Word-Meaning: - (अग्निः) अग्नि (इन्द्रः) विद्युत् (वरुणः) सूर्य का आकर्षणधर्म या बल (मित्रः) सूर्य का प्रेरणधर्म-प्रक्षेपणधर्म या बल (अर्यमा) सूर्य (वायुः) पवन-हवा (पूषा) पृथिवी-पोषण करनेवाली पृथिवी (सरस्वती) नदी (आदित्याः) किरणें (सजोषसः) समान सेवन करने योग्य (विष्णुः) व्यापक आकाश (मरुतः) वातस्तर (वृहत्-स्वः) महान् द्युलोक (सोमः) सोमादि ओषधि वर्ग (रुद्रः) गर्जनशील मेघ (अदितिः) अखण्डसुखसम्पत्ति मुक्ति (ब्रह्मणः-पतिः) ब्रह्माण्ड का स्वामी परमात्मा, वाणी में ये सब अपने-अपने ज्ञान से स्थिर होवें ॥१॥
Connotation: - पृथिवी से लेकर आकाशपर्यन्त पदार्थों को तथा परमात्मा और मुक्ति का स्वरूप मनुष्य को जानना चाहिए। जानकर यथायोग्य लाभ लेना, परमात्मा की स्तुति प्रार्थना उपासना करना, अन्त में मुक्ति को पाना मानव का लक्ष्य है ॥१॥
Reads 380 times

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

अग्नि आदि देवों का ओज

Word-Meaning: - [१] प्रस्तुत मन्त्र 'विश्वे देवाः' देवता का है। अग्नि आदि देवों का उल्लेख करके वसुकर्ण अग्रिम मन्त्र में प्रार्थना करता है कि 'अन्तरिक्षं महि आपयुः ओजसा 'ये सब देव मेरे प्रभु-पूजन के भाव से पूर्ण हृदयान्तरिक्ष को अपने-अपने ओज से आपूरित कर दें। (अग्निः) = अग्निदेव मेरे हृदय को प्रकाश से पूर्ण करे। अग्नि प्रकाश का प्रतीक है। (इन्द्रः) = इन्द्रदेव मेरे हृदय को बल से भर दे । 'सर्वाणि बलकर्माणि इन्द्रस्य' सब बल के कर्मों का सम्बन्ध इन्द्र देवता से है। (वरुणः) = वरुण, द्वेष का निवारण करनेवाला हो, तो (मित्रः) = मित्र मेरे हृदय को सब के प्रति स्नेह की भावना से भरनेवाला हो । (अर्यमा) = ‘अरीन् यच्छति' अर्यमा कामादि शत्रुओं का नियमन करनेवाला हो। (वायुः) = 'वा गतौ' वायु गतिशीलता के संकल्प से मेरे हृदय को भर दे, तो (पूषा) = शरीर के उचित पोषण को करनेवाला हो। इस पोषण के साथ (सरस्वती) = ज्ञान की अधिष्ठातृ-देवता मुझे ज्ञान को देनेवाली हो। ये सब देव (सजोषसः) = समानरूप से प्रीतिवाले होकर मेरे हृदय को अपने-अपने ओज से भरनेवाले हों । [२] (आदित्याः) = 'आदानात् आदित्यः' आदित्य मुझे सब स्थानों से उत्तमता से ग्रहण का पाठ पढ़ायें । (विष्णुः) = ' विष् व्याप्तौ ' विष्णु मेरे हृदय को व्यापक व उदार बनाये। (मरुतः) = प्राण मुझे प्राण शक्ति सम्पन्न करके सब दोषों को समाप्त करनेवाला बनायें। (बृहत् स्वः) = वृद्धि का कारणभूत प्रकाश - आत्मज्ञान का प्रकाश [परा= बृहत्, स्वः = विद्या] मेरे हृदय को उज्ज्वल करे। (सोमः) = सौम्यता= विनीतता मेरे हृदय का अलंकार हो । (रुद्रः) = रोगों का द्रावण करनेवाली देवता मेरे सब रोगों का द्रावण करे। (अ-दितिः) = स्वास्थ्य का न टूटना मेरे हृदय को उत्साहयुक्त बनाये। और अन्त में (ब्रह्मणस्पतिः) = वेदज्ञान का पति मुझे ब्रह्मज्ञानवाला बनाये ।
Connotation: - भावार्थ - अग्नि आदि देव मेरे हृदय को अपने-अपने ओज से भर दें।
Reads 380 times

BRAHMAMUNI

अत्र सूक्ते पृथिवीत आरभ्याकाशपर्यन्तपदार्थानां ज्ञानं कार्यं कलानिर्माणं कृषिकर्म विद्याध्ययनमित्यादयो विषयाः सन्ति।

Word-Meaning: - (अग्निः) पार्थिवोऽग्निः (इन्द्रः) विद्युत् (वरुणः) सूर्यस्याकर्षणधर्मः (मित्रः) सूर्यस्य प्रेरणधर्मः (अर्यमा) सूर्यः (वायुः) वायुः (पूषा) पृथिवी “पूषा पृथिवीनाम” [निघ० १।१] (सरस्वती) नदी (आदित्याः) सूर्यरश्मयः (सजोषसः) समानसेवनधर्माः (विष्णुः) व्यापक आकाशः (मरुतः) वातस्तराः (बृहत्-स्वः) महान् द्युलोकः (सोमः) सोमाद्योषधिवर्गः (रुद्रः) गर्जनशीलो मेघः (अदितिः) अखण्डसुखसम्पत्तिर्मुक्तिः (ब्रह्मणः-पतिः) ब्रह्माण्डस्य पतिः परमात्मा ‘अग्रिममन्त्रे वर्तमाने-”अन्तरिक्षमापप्रुः” वाचमापूरयन्तु-वाचि स्वस्वज्ञानेन स्थिरा भवन्तु ॥१॥
Reads 380 times

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - May the cosmic spirit of divinity in its various and harmonious manifestations integrated in nature and humanity...: Agni, fire and magnetic energy of the earth, Indra, wind and electric energy of the skies, Varuna, beauty of the moon, peace of night and depth of oceans, Mitra, warmth of the sun and freshness of the day, Aryama, cosmic gravity that orders the stars and planets in the united orbit of existence, Vayu, cosmic energy, Pusha, life energy of nourishment and growth, Sarasvati, cosmic enlightenment and universal speech vibrant in universal mind, Adityas, inviolable light energy of the stars, Vishnu, centre-hold of existence and omnipresence of sustaining divinity, Maruts, various versions of wind energy in currents, Svah, cosmic light and universal bliss, Brhat, expansive space home of the universe, Soma, cosmic spirit of peace and divine ecstasy pervasive from the sun to earth, Rudra, thundering clouds and the voice of sublimity, Aditi, imperishable infinity of existence, and Brahmanaspati, the ultimate immanent and transcendent, evolution and involution of life, may all these together in love and unison bless the life of nature and humanity in spirit, awareness and expression in thought, word and deed.