Go To Mantra
Viewed 438 times

अ॒स्य वी॒रस्य॑ ब॒र्हिषि॑ सु॒तः सोमो॒ दिवि॑ष्टिषु। उ॒क्थं मद॑श्च शस्यते ॥

English Transliteration

asya vīrasya barhiṣi sutaḥ somo diviṣṭiṣu | uktham madaś ca śasyate ||

Mantra Audio
Pad Path

अ॒स्य। वी॒रस्य॑। ब॒र्हिषि॑। सु॒तः। सोमः॑। दिवि॑ष्टिषु। उ॒क्थम्। मदः॑। च॒। श॒स्य॒ते॒ ॥

Rigveda » Mandal:1» Sukta:86» Mantra:4 | Ashtak:1» Adhyay:6» Varga:11» Mantra:4 | Mandal:1» Anuvak:14» Mantra:4


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उन शिक्षित मनुष्यों से क्या होता है, इस विषय को अगले मन्त्र में कहा है ॥

Word-Meaning: - हे विद्वानो ! आपके सुशिक्षित (अस्य) इस (वीरस्य) वीर का (सुतः) सिद्ध किया हुआ (सोमः) ऐश्वर्य (दिविष्टिषु) उत्तम इष्टिरूप कर्मों से सुखयुक्त व्यवहारों में (उक्थम्) प्रशंसित वचन (बर्हिषि) उत्तम व्यवहार के करने में (मदः) आनन्द (च) और सद्विद्यादि गुणों का समूह (शस्यते) प्रशंसित होता है, अन्य का नहीं ॥ ४ ॥
Connotation: - विद्वानों की शिक्षा के विना मनुष्यों में उत्तम गुण उत्पन्न नहीं होते। इससे इसका अनुष्ठान नित्य करना चाहिये ॥ ४ ॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

स्तवन व आनन्द

Word-Meaning: - १. (अस्य वीरस्य) = प्राणसाधना के द्वारा वीर बने हुए इस पुरुष के (बर्हिषि) = यज्ञों के होने पर तथा (दिविष्टिषु) = [दिव एषणेषु = निरु० ६/२२] ज्ञान की एषणाओं में - ज्ञानप्राप्ति की कामनाओं में (सोमः सुतः) = सोम का सम्पादन होता है । जब मनुष्य कर्मेन्द्रियों से यज्ञादि उत्तम कर्मों में लगा रहता है और ज्ञानेन्द्रियों से ज्ञानप्राप्ति की कामनावाला बना रहता है तब वह वासनाओं का शिकार नहीं होता । बस, वासनाओं से आक्रान्त न होना ही सोम के सम्पादन का साधन है । वासना सोम = वीर्य की विनाशक है । २. सोम का रक्षण होने पर इस वीर पुरुष के जीवन में (उक्थम्) = स्तोत्र - प्रभुस्तवन चलता है (च) = और (मदः) = आनन्द का अनुभव होता है । इस वीर के जीवन की ये दो ही बातें (शस्यते) = प्रशंसनीय होती हैं । प्रभुस्तवन व आनन्दमय मन इसके जीवन को स्तुत्य बनानेवाले होते हैं ।
Connotation: - भावार्थ = वीर पुरुष कर्मेन्द्रियों को यज्ञों में और ज्ञानेन्द्रियों को ज्ञानप्राप्ति में लगाता है । इस प्रकार सोम का रक्षण करता हुआ स्तवन व आनन्दमय मन से जीवन को प्रशस्त करता है ।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तै शिक्षितैः किं जायत इत्युपदिश्यते ॥

Anvay:

हे विद्वांसो ! भवच्छिक्षितस्यास्य वीरस्य सुतः सोमो दिविष्टिषूक्थं बर्हिषि मदो गुणसमूहश्च शक्यते नेतरस्य ॥ ४ ॥

Word-Meaning: - (अस्य) (वीरस्य) विज्ञानशौर्य्यनिर्भयाद्युपेतस्य (बर्हिषि) उत्तमे व्यवहारे कृते सति (सुतः) निष्पन्नः (सोमः) ऐश्वर्यसमूहः (दिविष्टिषु) दिव्या इष्टयः सङ्गतानि कर्माणि सुखानि वा येषु व्यवहारेषु तेषु (उक्थम्) शास्त्रप्रवचनम् (मदः) आनन्दः (च) विद्यादयो गुणाः (शस्यते) स्तूयते ॥ ४ ॥
Connotation: - विदुषां शिक्षया विना मनुष्येषूत्तमा गुणा न जायन्ते तस्मादेतन्नित्यमनुष्ठेयम् ॥ ४ ॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - The soma of honour and fame distilled on the holy seats of yajna, the holy chant of praise, and the joy and celebration of the brilliant achievement of this brave young man is exceptional and it is raised all round.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

What is the result of such training is taught further in the fourth Mantra

Anvay:

O learned persons! Of the hero who is trained by you, the wealth earned by him righteously, the study and teaching of the Shastras, the joy experienced by him when he does noble deeds in delightening dealings, his deep knowledge and other virtues are praised and sung by all and not of ignoble men.

Word-Meaning: - (बर्हिषि) उत्तमे व्यवहारे कृते सति = On behaving nobly. (दिविष्टिषु) दिव्याः इष्टय:-संगतानिकर्माणि वा येषु व्यवहारेषु तेषु । = In delightening dealings.
Connotation: - It is not possible to acquire or cultivate good virtues among men without the education received from learned persons; therefore such education must be received by all.
Footnote: बर्हिषि इति महन्नाम (निघ० ३.३) So it has been interpreted by Rishi Dayananda as उत्तमे व्यवहारे यज-देवपूजासंगतिकरजदानेषु अन्न संगतिकरणार्थस्य ग्रहणम् ।

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - विद्वानांनी दिलेल्या शिक्षणाशिवाय माणसांमध्ये उत्तम गुण उत्पन्न होत नाहीत. त्यामुळे त्याचे अनुष्ठान नित्य करावे. ॥ ४ ॥