Go To Mantra
Viewed 584 times

त्रिः स॒प्त म॑यू॒र्य॑: स॒प्त स्वसा॑रो अ॒ग्रुव॑:। तास्ते॑ वि॒षं वि ज॑भ्रिर उद॒कं कु॒म्भिनी॑रिव ॥

English Transliteration

triḥ sapta mayūryaḥ sapta svasāro agruvaḥ | tās te viṣaṁ vi jabhrira udakaṁ kumbhinīr iva ||

Mantra Audio
Pad Path

त्रिः। स॒प्त। म॒यू॒र्यः॑। स॒प्त। स्वसा॑रः। अ॒ग्रुवः॑। ताः। ते॒। वि॒षम्। वि। ज॒भ्रि॒रे॒। उ॒द॒कम्। कु॒म्भिनीः॑ऽइव ॥ १.१९१.१४

Rigveda » Mandal:1» Sukta:191» Mantra:14 | Ashtak:2» Adhyay:5» Varga:16» Mantra:4 | Mandal:1» Anuvak:24» Mantra:14


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर विषहरण को मयूरिणियों के प्रसङ्ग से कहते हैं ।

Word-Meaning: - हे मनुष्यो ! जो (सप्त) सात (स्वसारः) बहनियों के समान तथा (अग्रुवः) आगे जानेवाली नदियों के समान (त्रि सप्त) इक्कीस (मयूर्यः) मोरिनी हैं (ताः) वे (उदकम्) जल को (कुम्भिनीरिव) जल का जिनके अधिकार है वे घट ले जानेवाली कहारियों के समान (ते) तेरे (विषम्) विष को (वि, जभ्रिरे) विशेषता से हरें ॥ १४ ॥
Connotation: - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। मनुष्यों को जो इक्कीस प्रकार की मयूर की व्यक्ति हैं वे न मारनी चाहियें किन्तु सदैव उनकी वृद्धि करने योग्य है। जो नदी स्थिर जलवाली हो वे रोग के कारण होने से न सेवनी चाहिये। जो जल चलता है, सूर्यकिरण और वायु को छूता है, वह रोग दूर करनेवाला उत्तम होता है ॥ १४ ॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

विषहर्त्री मयूरी

Word-Meaning: - १. (त्रिः सप्त) = इक्कीस प्रकार की (मयूर्य:) = मयूर जाति की पक्षिणियाँ हैं और (सप्त) = सात (स्वसारः) = स्वयं सरणशील (अग्रुवः) = गङ्गादि नामवाली नदियाँ हैं [अग्रुः = a river] । स्वयं सरणशील वे नदियाँ हैं जो वर्षा ऋतु में ही न चलकर सदा प्रवाहित रहती हैं। (ता:) = वे (ते) = तेरे (विषम्) = विष को (विजभ्रिरे) = विशेषरूप से हरण करनेवाली हैं, (इव) = उसी प्रकार जैसे कि (उदकम्) = पानी को (कुम्भिनीः) = कहारिन हरनेवाली होती हैं । २. जैसे सदा प्रवाहशील नदियों के जल का विष पर प्रभाव पड़ता है, उसी प्रकार मयूरी भी विष का हरण करनेवाली है । सम्भवतः ये मयूरी जाति के पक्षी इक्कीस प्रकार के हैं ।
Connotation: - भावार्थ- मयूरी विषहरण करनेवाली है। इसी प्रकार सदा प्रवाहवाली नदियों का जल विष को दूर करता है।
Cross References: सूचना- मुर्गी के बच्चों का गुदा- भाग सर्प-काटे स्थान पर बार-बार लगाने से विष को चूस लेता है। क्रमश: इक्कीस मुर्गियों को लगाने से विष का शमन हो जाता है।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनर्विषहरणं मयूरिणीप्रसङ्गेनाह।

Anvay:

हे मनुष्या याः सप्त स्वसारोऽग्रुवो नद्य इव त्रिः सप्त मयूर्यः सन्ति ता उदकं कुम्भिनीरिव ते विषं विजभ्रिरे ॥ १४ ॥

Word-Meaning: - (त्रिः) (सप्त) एकविंशतिधा (मयूर्यः) मयूराणां स्त्रियः (सप्त) (स्वसारः) भगिन्य इव सर्पादिनाशेन सुखप्रदाः (अग्रुवः) अग्रगामिन्यो नद्यः। अग्रुव इति नदीना०। निघं० १। १३। (ताः) (ते) तुभ्यम् (विषम्) प्राणहरम् (वि) (जभ्रिरे) हरतु (उदकम्) जलम् (कुम्भिनीरिव) यथा जलाधिकारिण्यः ॥ १४ ॥
Connotation: - अत्रोपमालङ्कारः। मनुष्यैर्या एकविंशतिर्मयूरव्यक्तयः सन्ति ता न हन्तव्याः किन्तु सदा वर्द्धनीया या नद्यः स्थिरजलाः स्युस्ता रोगहेतुत्वान्न सेवनीयाः। यज्जलं चलति सूर्यकिरणान् वायुं च स्पृशति तदुत्तमं रोगहरं भवति ॥ १४ ॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - May the twentyone peahens and seven sisterly streams and rivers flowing on and on collect and carry off the poison as female water carriers carry water in their jars.$This little poisonous insect that comes to me, this little mongoose, that holds the poison, I strike with a gem stone. The poison flows, and I collect and isolate the poison from the area as an antidote.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

Eradication of the ill effects of poison is narrated by the illustration the peahens.

Anvay:

May the thrice seven (21) kinds of peahens, cause happiness like seven sisters by destroying the serpents. Let the Vaidya eradicate your poison, as maidens, with pitchers, carry away water.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - Men should never kill twenty one kinds of peahens, rather they should feed them well. Those rivers which are of stagnant water should not be used for bath, as they cause diseases in absence of flow of fresh water. The water that flows and touches the rays of the sun and air, is good remover of diseases.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात उपमालंकार आहे. ज्या एकवीस प्रकारच्या मयुरी आहेत त्यांना मारू नये; परंतु त्यांची सदैव वृद्धी करावी. जी नदी स्थिर जल असणारी आहे तिचे जल रोग होईल म्हणून पिता कामा नये. जे जल प्रवाहित होत असते, सूर्य किरण व वायूचा त्याला स्पर्श होतो ते रोग दूर करणारे असते. ॥ १४ ॥