Go To Mantra
Viewed 387 times

विष्प॑र्धसो न॒रां न शंसै॑र॒स्माका॑स॒दिन्द्रो॒ वज्र॑हस्तः। मि॒त्रा॒युवो॒ न पूर्प॑तिं॒ सुशि॑ष्टौ मध्या॒युव॒ उप॑ शिक्षन्ति य॒ज्ञैः ॥

English Transliteration

viṣpardhaso narāṁ na śaṁsair asmākāsad indro vajrahastaḥ | mitrāyuvo na pūrpatiṁ suśiṣṭau madhyāyuva upa śikṣanti yajñaiḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

विऽस्प॑र्धसः। न॒राम्। न। शंसैः॑। अ॒स्माक॑। अ॒स॒त्। इन्द्रः॑। वज्र॑ऽहस्तः। मि॒त्र॒ऽयुवः॑। न। पूःऽप॑तिम्। सुऽशि॑ष्टौ। म॒ध्य॒ऽयुवः॑। उप॑। शि॒क्ष॒न्ति॒। य॒ज्ञैः ॥ १.१७३.१०

Rigveda » Mandal:1» Sukta:173» Mantra:10 | Ashtak:2» Adhyay:4» Varga:14» Mantra:5 | Mandal:1» Anuvak:23» Mantra:10


SWAMI DAYANAND SARSWATI

अब राजशिक्षा पर विद्वानों के विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

Word-Meaning: - (वज्रहस्तः) शस्त्र और अस्त्रों की शिक्षा जिसके हाथ में है वह (इन्द्रः) सभापति (अस्माक) हमारा (असत्) हो अर्थात् हमारा रक्षक हो ऐसी (नराम्) धर्म की प्राप्ति करानेवाले पुरुषों की (शंसैः) प्रशंसायुक्त विवादों के (न) समान वादानुवादों से (विष्पर्द्धसः) परस्पर विशेषता से स्पर्द्धा ईर्ष्या करते और (मित्रायुवः) अपने को मित्र चाहते हुए जनों के (न) समान (मध्यायुवः) मध्यस्थ चाहते हुए विद्वान् जन (सुशिष्टौ) उत्तम शिक्षा के निमित्त (यज्ञैः) पढ़ना-पढ़ाना, उपदेश करना और सङ्ग मेल-मिलाप करना इत्यादि कर्मों से (पूर्पतिम्) पुरी नगरियों के पालनेवाले सभापति राजा को (उप, शिक्षन्ति) उपशिक्षा देते हैं अर्थात् उसके समीप जाकर उसे अच्छे-बुरे का भेद सिखाते हैं ॥ १० ॥
Connotation: - इस मन्त्र में उपमा और वाचकलुप्तोपमालङ्कार हैं। जैसे सत्याचरण में स्पर्द्धा करनेवाले सबके मित्र पक्षपातरहित सत्य का आचरण करते हुए जन सत्य का उपदेश करते हैं, वैसे ही सभापति राजा प्रजाजनों में वर्त्ते ॥ १० ॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

मध्यायुवः

Word-Meaning: - १. (न) = जिस प्रकार (नराम्) = नेतृत्व करनेवाले माता-पिता आदि के (शंसैः) = शंसनों व उपदेशों से सन्तान (विष्पर्धसः) = विशिष्ट स्पर्धावाले होते हैं, एक-दूसरे के साथ स्पर्धा से उन्नति पथ पर आगे बढ़नेवाले होते हैं, उसी प्रकार स्पर्धापूर्वक आगे बढ़नेवाले (अस्माक) = हमारा (वज्रहस्तः) = सदा क्रियाशीलता को हाथ में लिये हुए (इन्द्रः) = यह परमैश्वर्यशाली प्रभु असत् हो, अर्थात् हम प्रभु के शंसनों से आगे बढ़ने की प्रेरणा को प्राप्त हों । २. हम (सुशिष्टौ) = उत्तम शासन के निमित्त (पूः पतिम्) = इस ब्रह्माण्डपुरी के शासक प्रभु को (मित्रायुवः न) = मित्र की भाँति प्राप्त करनेवालों की कामनावालों के समान हों। उस महान् मित्र प्रभु के शासन में (मध्यायुवः) = सदा मध्यमार्ग को अपनानेवाले लोग (यज्ञैः) = यज्ञात्मक कर्मों को करते हुए (उपशिक्षन्ति) = उस प्रभु को समीपता से प्राप्त कर सकने की इच्छावाले होते हैं ।
Connotation: - भावार्थ- हम प्रभु के उपदेशों से विशिष्ट स्पर्धावाले होकर आगे बढ़ें। मध्यमार्ग में चलते हुए यज्ञात्मक कर्मों से प्रभु को प्राप्त करें ।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

अथ राजशासनपरं विद्वद्विषयमाह ।

Anvay:

वज्रहस्त इन्द्रोऽस्माकासदिति नरां शंसैर्न वादानुवादैः परस्परं विस्पर्द्धसो मित्रायुवो न मध्यायुवो जनाः सुशिष्टौ यज्ञैः पूर्पतिमुपशिक्षन्ति ॥ १० ॥

Word-Meaning: - (विष्पर्द्धसः) परस्परं विशेषतः स्पर्द्धमानाः (नराम्) धर्मस्य नेतॄणाम् (न) इव (शंसैः) प्रशंसायुक्तैः (अस्माक) अस्माकम्। अत्र छान्दसो वर्णलोपो वेति मलोपः। (असत्) भवेत् (इन्द्रः) सभेशः (वज्रहस्तः) शस्त्रास्त्रशासनपाणिः (मित्रायुवः) य आत्मनो मित्राणीच्छवः (न) इव (पूर्पतिम्) पुरां पालकम् (सुशिष्टौ) शोभने शासने (मध्यायुवः) य आत्मनो मध्यं मध्यस्थमिच्छवो विद्वांसः (उप) (शिक्षन्ति) शिक्षां प्रददति (यज्ञैः) अध्यापनाऽध्ययनोपदेशसङ्गतिकरणैः ॥ १० ॥
Connotation: - अत्रोपमावाचकलुप्तोपमालङ्कारौ। यथा सत्याचरणस्पर्द्धिनः सर्वेषां सुहृदः पक्षपातविरहाः सत्यमाचरन्तो जनाः सत्यमुपदिशन्ति तथैव सभेशो राजा प्रजासु वर्त्तेत ॥ १० ॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - As with the praise and prayers of people trying to excel and rise in life, so with our praise and prayers may Indra, lord of armaments and the thunderbolt, be with us as a friend and guide. Like men with desire for friends, and like people of experience at the middle of age who serve Indra, lord of the city, with yajnas and sit with him for the sake of auspicious learning, we too serve the lord with yajnic offerings, meditate and pray for learning in the field of science and administration.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The qualities of an administrator.

Anvay:

May Indra (President of the Assembly) ! be favorable to us. He strikes with the thunderbolt. Various people contend and discuss among themselves, qualities of Indra with praiseful words. Noble persons are desirous of making and maintaining friendship with all and they give education in good administration to the protectors of the cities. To achieve it, teaching, studying, preaching and association with good and wise scholars are the means.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - Good men are friendly to all and are impartial. They take a comparative view with others in the observance of the rules of righteousness, and practice and preaching of truth. Such people conduct themselves truthfully and honestly. Indra-the President of the Assembly should deal likewise with his subjects.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात उपमा व वाचकलुप्तोपमालंकार आहेत. जसे सत्याचरणात स्पर्धा करणारे, सर्वांचे मित्र, पक्षपातरहित, सत्याचे आचरण करणारे लोक सत्याचा उपदेश करतात तसेच सभापतीने (राजाने) लोकांशी वागावे. ॥ १० ॥