Go To Mantra
Viewed 420 times

दी॒र्घत॑मा मामते॒यो जु॑जु॒र्वान्द॑श॒मे यु॒गे। अ॒पामर्थं॑ य॒तीनां॑ ब्र॒ह्मा भ॑वति॒ सार॑थिः ॥

English Transliteration

dīrghatamā māmateyo jujurvān daśame yuge | apām arthaṁ yatīnām brahmā bhavati sārathiḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

दी॒र्घऽत॑माः। मा॒म॒ते॒यः। जु॒जु॒र्वान्। द॒श॒मे। यु॒गे। अ॒पाम्। अर्थ॑म्। य॒तीना॑म्। ब्र॒ह्मा। भ॒व॒ति॒। सार॑थिः ॥ १.१५८.६

Rigveda » Mandal:1» Sukta:158» Mantra:6 | Ashtak:2» Adhyay:3» Varga:1» Mantra:6 | Mandal:1» Anuvak:22» Mantra:6


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

Word-Meaning: - जो (दीर्घतमाः) जिससे दीर्घ अन्धकार प्रकट होता वह (मामतेयः) ममता में कुशल जन (दशमे) दशमे (युगे) वर्ष में (जुजुर्वान्) रोगी हो जाता है जो (सारथिः) रथ हाँकनेवाले जन के समान (अपाम्) विद्या, विज्ञान और योगशास्त्र में व्याप्त (यतीनाम्) संन्यासियों के (अर्थम्) प्रयोजन को प्राप्त होता वह (ब्रह्मा) सकल वेदविद्या का जाननेवाला (भवति) होता है ॥ ६ ॥
Connotation: - जो इस संसार में अत्यन्त अविद्या अज्ञानयुक्त, लोभातुर हैं वे शीघ्र रोगी होते और जो पक्षपातरहित संन्यासियों के सकाश से हर्ष-शोक तथा निन्दा-स्तुति रहित, विज्ञान और आनन्द को प्राप्त होते हैं, वे आप दुःख के पारगामी होकर औरों को भी उसके पार करते हैं ॥ ६ ॥इस सूक्त में शिष्य और शिक्षा देनेवाले के काम का वर्णन होने से इस सूक्त के अर्थ की पिछले सूक्त के अर्थ के साथ सङ्गति जाननी चाहिये ॥यह एकसौ अट्ठावनवाँ सूक्त और प्रथम वर्ग समाप्त हुआ ॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

मामतेय Vs पुरुषार्थ साधक

Word-Meaning: - १. (मामतेयः) = ममता का पुत्र-संसार में विषयों की ममता में फँस जानेवाला व्यक्ति दी(र्घतमाः) = विस्तृत अन्धकारवाला होता है। इसका जीवन अन्धकारमय हो जाता है। यह (दशमे युगे) = [युग = a period of five years] = दसवें ही युग में अर्थात् पचास वर्ष की ही अवस्था में (जुजुर्वान्) = अत्यन्त जीर्ण-शीर्ण हो जाता है। २. इसके विपरीत विषयों में न फँसकर, इनका ठीक प्रयोग करनेवाली अतएव (अर्थं यतीनाम्) = धर्मार्थ-काम व मोक्ष - इन पुरुषार्थों की ओर चलनेवाली (अपाम्) = प्रजाओं का (ब्रह्मा) - वेदज्ञान का देनेवाला वह प्रभु (सारथिः भवति) = सारथि होता है । इनके रथ को प्रभु प्रेरित करते हैं, अतः विषय-गर्त में न गिरते हुए ये लक्ष्य स्थान पर पहुँचनेवाले होते हैं।
Connotation: - भावार्थ- संसार में मनुष्य ममता में फँसकर नष्ट हो जाता है। पुरुषार्थ-प्राप्ति के लिए चलता हुआ प्रभु से प्रेरित होकर लक्ष्य पर पहुँचता है।
Cross References: विशेष- सूक्त का सार यही है कि प्राणसाधना मनुष्य को विषयों में फँसने से बचाती है। अगले सूक्त में कहते हैं कि विषय-वासनाओं से बचनेवाला अपने द्यावापृथिवी- मस्तिष्क व शरीर को बड़ा सुन्दर बना पाता है

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह ।

Anvay:

यो दीर्घतमा मामतेयो दशमे युगे जुजुर्वान् जायते। यश्च सारथिरिवाऽपां यतीनामर्थमाप्नोति स ब्रह्मा भवति ॥ ६ ॥

Word-Meaning: - (दीर्घतमाः) दीर्घं तमो यस्मात् सः (मामतेयः) ममतायां कुशलः (जुजुर्वान्) रोगापन्नः (दशमे) दशानां पूर्णे (युगे) वर्षे (अपाम्) विद्याविज्ञानयोगव्यापिनाम् (अर्थम्) प्रयोजनम् (यतीनाम्) संन्यासिनाम् (ब्रह्मा) सकलवेदवित् (भवति) (सारथिः) रथप्राजकः ॥ ६ ॥
Connotation: - येऽत्रात्यन्ताविद्यायुक्ता लोभातुरास्सन्ति ते सद्यो रुग्णा जायन्ते। ये पक्षपातरहितानां संन्यासिनां हर्षशोकनिन्दास्तुतिरहितं विज्ञानाऽऽनन्दमाप्नुवन्ति ते स्वयं दुःखपारगा भूत्वाऽन्यानपि दुःखसागरात् पारं नयन्ति ॥ ६ ॥।अस्मिन् सूक्ते शिष्यशासककर्मवर्णनादेतदर्थस्य पूर्वसूक्तार्थेन सह सङ्गतिर्विज्ञेया  ॥इति अष्टपञ्चाशदुत्तरं शततमं सूक्तं प्रथमो वर्गश्च समाप्तः ॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - The person lost in darkness of the deep, having fallen a victim to blind attachment, grows old and decrepit in ten years. The one dedicated to sages in pursuit of divine knowledge, yajnic action and meditative prayer becomes a Brahma, scholar of the Veda, and a master of the chariot of life.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The greedy are destined to unhappiness.

Anvay:

The man who has too much attachment and selfishness remains in long darkness. He becomes ill now and then. One who fulfils the objects of the Sanyasis, one who pervades in the wisdom, special knowledge and Yoga or are experts in these things, he becomes like a guide or charioteer, the Brahma or the knower of all the Vedas.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - Those who are full of ignorance and greed suffer from various diseases. Those who acquire the knowledge and bliss of the Sanyasis who are free from prejudice and partiality and whose mind is above exultation and grief, praise and censure, they become free from all miseries and they enable others to overcome them.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - जे या जगात अत्यंत अविद्यायुक्त, अज्ञानयुक्त लोभातुर असतात, ते तात्काळ रोगी होतात व जे भेदभावरहित संन्याशाच्या सान्निध्याने हर्ष, शोक व निन्दास्तुतिरहित विज्ञान व आनंद प्राप्त करतात ते स्वतः दुःखाच्या पलीकडे जातात व इतरांनाही पार करवितात. ॥ ६ ॥