Go To Mantra
Viewed 476 times

प्र सु ज्येष्ठं॑ निचि॒राभ्यां॑ बृ॒हन्नमो॑ ह॒व्यं म॒तिं भ॑रता मृळ॒यद्भ्यां॒ स्वादि॑ष्ठं मृळ॒यद्भ्या॑म्। ता स॒म्राजा॑ घृ॒तासु॑ती य॒ज्ञेय॑ज्ञ॒ उप॑स्तुता। अथै॑नोः क्ष॒त्रं न कुत॑श्च॒नाधृषे॑ देव॒त्वं नू चि॑दा॒धृषे॑ ॥

English Transliteration

pra su jyeṣṭhaṁ nicirābhyām bṛhan namo havyam matim bharatā mṛḻayadbhyāṁ svādiṣṭham mṛḻayadbhyām | tā samrājā ghṛtāsutī yajñe-yajña upastutā | athainoḥ kṣatraṁ na kutaś canādhṛṣe devatvaṁ nū cid ādhṛṣe ||

Mantra Audio
Pad Path

प्र। सु। ज्येष्ठ॑म्। नि॒ऽचि॒राभ्या॑म्। बृ॒हत्। नमः॑। ह॒व्यम्। म॒तिम्। भ॒र॒त॒। मृ॒ळ॒यत्ऽभ्या॑म्। स्वादि॑ष्ठम्। मृ॒ळ॒यत्ऽभ्या॑म्। ता। स॒म्ऽराजा॑। घृ॒तासु॑ती॒ इति॑ घृ॒तऽआ॑सुती। य॒ज्ञेऽय॑ज्ञे। उप॑ऽस्तुता। अथ॑। ए॒नोः॒। क्ष॒त्रम्। न। कुतः॑। च॒न। आ॒ऽधृषे॑। दे॒व॒ऽत्वम्। नु। चि॒त्। आ॒ऽधृषे॑ ॥ १.१३६.१

Rigveda » Mandal:1» Sukta:136» Mantra:1 | Ashtak:2» Adhyay:1» Varga:26» Mantra:1 | Mandal:1» Anuvak:20» Mantra:1


SWAMI DAYANAND SARSWATI

अब सात ऋचावाले एक सौ छत्तीसवें सूक्त का आरम्भ है। इसके प्रथम मन्त्र में कौन किन से क्या लेकर कैसे हों, इस विषय को कहा है ।

Word-Meaning: - हे मनुष्यो ! तुम (मृडयद्भ्याम्) सुख देते हुओं के समान (निचिराभ्याम्) निरन्तर सनातन (मृडयद्भ्याम्) सुख करनेवाले अध्यापक उपदेशक के साथ (ज्येष्ठम्) अतीव प्रशंसा करने योग्य (स्वादिष्ठम्) अत्यन्त स्वादु (हव्यम्) ग्रहण करने योग्य पदार्थ (बृहत्) बहुतसा (नमः) अन्न और (मतिम्) बुद्धि को (नु) शीघ्र (प्र, सु, भरत) अच्छे प्रकार सुन्दरता से स्वीकार करो और (यज्ञेयज्ञे) प्रत्येक यज्ञ में (उपस्तुता) प्राप्त हुए गुणों से प्रशंसा को प्राप्त (घृतासुती) जिनका घी के साथ पदार्थों का सार निकालना (सम्राजा) जो अच्छी प्रकाशमान (ता) उन उक्त महाशयों को भली-भाँति ग्रहण करो, (अथ) इसके अनन्तर (एनोः) इन दोनों का (क्षत्रम्) राज्य (आधृषे) ढिठाई देने को (चित्) और (देवत्वम्) विद्वान् पन (आधृषे) ढिठाई देने को (कुतश्चन) कहीं से (न) न नष्ट हो ॥ १ ॥
Connotation: - जो बहुत काल से प्रवृत्त पढ़ाने और उपदेश करनेवालों के समीप से विद्या और अच्छे उपदेशों को शीघ्र ग्रहण करते, वे चक्रवर्त्ति राजा होने के योग्य होते हैं और न इनका ऐश्वर्य्य कभी नष्ट होता है ॥ १ ॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

प्राणापान के लिए 'नमः, हव्य व मति' का भरण

Word-Meaning: - १. शरीर में प्राणापान ही मित्रावरुणौ हैं। ये सदा गतिमय होने से शरीर में अन्य इन्द्रियों के सो जाने पर भी जागते रहने से, नित्य-से हैं— निचिर हैं। ये हमारे जीवन को शक्ति देकर तथा दोषों को दूर करके सुखी करते हैं। (निचिराभ्याम्) = [नितरां चिरकालाभ्याम् - सा० ] नित्य प्रायः (मृळयद्भ्याम्) = हमारे जीवनों को सुखी बनानेवाले (स्वादिष्ठं मृळयद्भ्याम्) = अत्यन्त माधुर्य से सुखी करनेवाले इन प्राणापान के लिए (ज्येष्ठम्) = अत्यन्त प्रशस्त (बृहत्) = अतिप्रवृद्ध (नमः) = नमस्कारोपलक्षित स्तोत्र को (प्र सु भरत) = प्रकर्षेण उत्तमता से धारण करो। प्राणापान का स्तवन यही है कि उनके गुणों व लाभों का स्मरण करके प्राणायाम द्वारा उनकी साधना की जाए। इन प्राणापान के लिए (हव्यम्) = हव्य को भरत प्राप्त कराओ। 'हव्य को प्राप्त कराना', अर्थात् यज्ञशेष का सेवन करना। यज्ञ में सात्त्विक पदार्थों का ही प्रयोग होता है, अतः इन प्राणापान की शक्ति की वृद्धि के लिए हम सात्त्विक पदार्थों का सेवन करनेवाले बनें। (मतिम्) [भरत] = इन प्राणापान के लिए हम मति को धारण करें अर्थात् बुद्धि से इनके गुणों का विचार करें और इन्हें बढ़ी हुई शक्तिवाला करने के लिए प्रबल इच्छावाले हों। २. (ता) = वे प्राणापान (सम्राजा) = हमारे जीवनों को सम्यक् दीप्त करनेवाले हैं। शरीर को ये स्वस्थ व सबल बनाते हैं। (घृतासुती) = [घृतमासूयते याभ्याम् - सा०] मानस नैर्मल्य व मस्तिष्क की ज्ञानदीप्ति को ये उत्पन्न करनेवाले हैं। (यज्ञे यज्ञे उपस्तुता) = प्रत्येक यज्ञ में इनका स्तवन होता है। जब कभी विद्वानों के इकट्ठे होने का प्रसङ्ग होता है तो प्राणापान का स्तवन चलता है, सभी प्राणायाम के महत्त्व का प्रतिपादन करते हैं। ३. (अथ) = अब, जब कि इन प्राणापानों के लिए 'नमः, हव्य व मति' का भरण किया जाता है जो भी अथवा किसी से भी न आभ्रषे धर्षण
Connotation: - (तब एनो:) = इन दोनों का (क्षत्रम्) = बल कुतश्चन कहीं से भी अथवा किसी से भी (न आधृषे) = धर्षण
Cross References: नहीं किया जा सकता। इनका (देवत्वम्) = रोगादि को जीतने का भाव (नू चित् आधृषे) = कभी भी धर्षण के योग्य नहीं होता। प्राणापान की प्रबल शक्ति सब रोग कृमियों का पराजय करती हुई हमें पूर्ण स्वास्थ्य देनेवाली होती है।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

अथ के केभ्यः किं गृहीत्वा कीदृशा भवेयुरित्याह ।

Anvay:

हे मनुष्या यूयं मृळयद्भ्यामिदं निचिराभ्यां मृळयद्भ्यां सह ज्येष्ठं स्वादिष्ठं हव्यं बृहन्नमो मतिं च नु प्रसुभरत यज्ञेयज्ञ उपस्तुता घृतासुती सम्राजा ता प्रसुभरत। अथैनोः क्षत्रमाधृषे चिदपि देवत्वमाधृषे कुतश्चन न क्षीयेत ॥ १ ॥

Word-Meaning: - (प्र) प्रकर्षे (सु) शोभने (ज्येष्ठम्) अतिशयेन प्रशस्यम् (निचिराभ्याम्) नितरां सनातनाभ्याम् (बृहत्) महत् (नमः) अन्नम् (हव्यम्) ग्रहीतुं योग्यम् (मतिम्) प्रज्ञाम् (भरत) स्वीकुरुत (मृळयद्भ्याम्) सुखयद्भ्याम् (स्वादिष्ठम्) अतिशयेन स्वादु (मृळयद्भ्याम्) सुखकारकाभ्यां मातापितृभ्यां सह (ता) तौ (सम्राजा) सम्यग्राजेते (घृतासुती) घृतेनासुतिः सवनं ययोस्तौ (यज्ञेयज्ञे) प्रतियज्ञम् (उपस्तुता) उपगतैर्गुणैः प्रशंसितौ (अथ) अनन्तरम् (एनोः) एनयोः। अत्र छान्दसो वर्णलोप इत्यकारलोपः। (क्षत्रम्) राज्यम् (न) निषेधे (कुतः) कस्मादपि (चन) (आधृषे) आधर्षितुम् (देवत्वम्) विदुषां भावम् (नु) शीघ्रम् (चित्) अपि (आधृषे) आधर्षितुम् ॥ १ ॥
Connotation: - ये बहुकालात्प्रवृत्तानामध्यापकोदेशकानां सकाशाद्विद्यां सदुपदेशाँश्च सद्यो गृह्णन्ति ते चक्रवर्त्तिराजानो भवितुमर्हन्ति नात्रैषामैश्वर्यं कदाचिद्धीयते ॥ १ ॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Take the best and amplest food, and songs and tributes of adoration, holy and most delicious, and offer to the eternal, beneficent and gracious lords Mitra and Varuna, universal friend and adored love of everybody’s choice. Brilliant are they, regaled, revered and worshipped in yajna after yajna of social and sacred programmes with ghrta which they love and consume with delight. Their rule and power of order none can challenge, their brilliance and divinity none can resist.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

Who become how by taking what is told in the first Mantra.

Anvay:

O men offer excellent and ample adoration, reverence and most delicious and acceptable food to the teacher and preacher who confers happiness along with your joy-conferring parents and take advice or knowledge from those old or experienced persons. They shine well on account of their virtues, are honored by the gift of Ghee and other nourishing articles of food at every Yajna ( non-violent benevolent act) being well glorified. Their divinity and Kingdom ( guided by them ) can in no way be opposed, it can not be resisted.

Word-Meaning: - ( नि चिराभ्याम् ) नितरां सनातनाभ्याम् । = Very old, experienced. ( मुळयद्भ्याम् ) सुखकारकाभ्यां मातापितृभ्यां सह = Along with the parents who confer happiness. ( क्षत्रम् ) राज्यम् = Kingdom.
Connotation: - Those who acquire knowledge and take advice from the old experienced teachers and preachers, can become rulers of a vast and good empire. Their wealth never diminishes.

MATA SAVITA JOSHI

या सूक्तात वायू व इन्द्र इत्यादी पदार्थांच्या दृष्टान्ताने माणसांसाठी विद्या व उत्तम शिक्षण यांचे वर्णन असल्यामुळे या सूक्ताच्या अर्थाची मागच्या सूक्ताच्या अर्थाबरोबर संगती जाणावी. ॥

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - जे बराच काळ शिकविणाऱ्या व उपदेश करणाऱ्याकडून विद्या व चांगल्या उपदेशांना तात्काळ ग्रहण करतात. ते चक्रवर्ती राजा होण्यायोग्य असतात, त्यांचे ऐश्वर्य कधी नष्ट होत नाही. ॥ १ ॥