Go To Mantra

उप॑ क्षरन्ति॒ सिन्ध॑वो मयो॒भुव॑ ईजा॒नं च॑ य॒क्ष्यमा॑णं च धे॒नव॑:। पृ॒णन्तं॑ च॒ पपु॑रिं च श्रव॒स्यवो॑ घृ॒तस्य॒ धारा॒ उप॑ यन्ति वि॒श्वत॑: ॥

English Transliteration

upa kṣaranti sindhavo mayobhuva ījānaṁ ca yakṣyamāṇaṁ ca dhenavaḥ | pṛṇantaṁ ca papuriṁ ca śravasyavo ghṛtasya dhārā upa yanti viśvataḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

उप॑। क्ष॒र॒न्ति॒। सिन्ध॑वः। म॒यः॒ऽभुवः॑। ई॒जा॒नम्। च॒। य॒क्ष्यमा॑णम्। च॒। धे॒नवः॑। पृ॒णन्त॑म्। च॒। पपु॑रिम्। च॒। श्र॒व॒स्यवः॑। घृ॒तस्य॑। धाराः॑। उप॑। य॒न्ति॒। वि॒श्वतः॑ ॥ १.१२५.४

Rigveda » Mandal:1» Sukta:125» Mantra:4 | Ashtak:2» Adhyay:1» Varga:10» Mantra:4 | Mandal:1» Anuvak:18» Mantra:4


Reads 537 times

SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर स्त्री-पुरुष क्या करें, इस विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

Word-Meaning: - जो (सिन्धवः) बड़े नदों के समान (मयोभुवः) सुख की भावना करानेवाले मनुष्य और (धेनवः) दूध देनेहारी गौओं के समान विवाही हुई स्त्री वा धायी (ईजानम्) यज्ञ करते (च) और (यक्ष्यमाणम्) यज्ञ करनेवाले पुरुष के (उप, क्षरन्ति) समीप आनन्द वर्षावें वा जो (श्रवस्यवः) आप सुनने की इच्छा करते हुए विद्वान् (च) और विदुषी स्त्री (पृणन्तम्) पुष्ट होते (च) और (पपुरिम्) पुष्ट हुए (च) भी पुरुष को शिक्षा देते हैं, वे (विश्वतः) सब ओर से (घृतस्य) जल की (धाराः) धाराओं के समान सुखों को (उप, यन्ति) प्राप्त होते हैं ॥ ४ ॥
Connotation: - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जो पुरुष और स्त्री गृहाश्रम में एक दूसरे के प्रिय आचरण और विद्याओं का अभ्यास करके सन्तानों को अभ्यास कराते हैं, वे निरन्तर सुखों को प्राप्त होते हैं ॥ ४ ॥
Reads 537 times

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

ईजान, यक्ष्यमाण, पृणत् व पपुरि

Word-Meaning: - १. (सिन्धवः) = स्यन्दनशील, बहने के स्वभाववाले, (मयोभुवः) = सुरक्षित होने पर कल्याण व नीरोगता को जन्म देनेवाले (धेनवः) = शरीर में सब शक्तियों का आप्यायन करके प्रीणित करनेवाले सोमकण - वीर्यशक्ति के कण (ईजानं च) = [यज् देवपूजा] सर्वशक्तिमान् देव का पूजन करनेवाले (यक्ष्यमाणं च) = और यज्ञादि उत्तम कर्म करनेवाले व्यक्ति को (उपक्षरन्ति) = समीपता से प्राप्त होते हैं । वीर्यकणों को शरीर में ही सुरक्षित रखने का साधन यही है कि [क] हम प्रभु का पूजन करें, [ख] यज्ञादि उत्तम कर्मों में लगे रहें । २. (पृणन्तं च) = सदा दान देनेवाले को (पपुरि च) = और दान के द्वारा दूसरों का पालन व पोषण करनेवाले को (विश्वतः) = सब ओर से वे (घृतस्य धाराः) = घृत की, मलों के क्षरण व ज्ञानदीप्ति की धाराएँ-धारण-शक्तियाँ (उपयन्ति) = समीप्ता से प्राप्त होती हैं, जोकि (श्रवस्यवः) = उसके यश की कामना करनेवाली होती हैं, उसके यश को चारों ओर फैलानेवाली होती हैं । दान की वृत्ति से लोभ का नाश होकर सब व्यसनों का अन्त हो जाता है और इस पृणन् - पपुरि का यश चारों ओर फैलता है ।
Connotation: - भावार्थ - प्रभुपूजन व उत्तम कर्मों में लगे रहने के द्वारा हम सोम का शरीर में संरक्षण करें और दान की वृत्ति को अपनाकर यशस्वी बनें ।
Reads 537 times

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनः स्त्रीपुरुषौ किं कुर्यातामित्याह ।

Anvay:

ये सिन्धवइव मयोभुवा जना धेनव इव पत्न्यो धात्र्यो वा ईजानं यक्ष्यमाणं चोपक्षरन्ति। ये श्रवस्यवो विद्वांसो विदुष्यश्च पृणन्तं च पपुरिं च शिक्षन्ते ते विश्वतो घृतस्य धारा इव सुखान्युपयन्ति प्राप्नुवन्ति ॥ ४ ॥

Word-Meaning: - (उप) (क्षरन्ति) वर्षन्तु (सिन्धवः) नदा इव (मयोभुवः) सुखं भावुकाः (ईजानम्) यज्ञं कुर्वन्तम् (च) (यक्ष्यमाणम्) यज्ञं करिष्यमाणम् (च) (धेनवः) पयः प्रदा गाव इव (पृणन्तम्) पुष्यन्तम् (च) (पपुरिम्) पुष्टम् (च) (श्रवस्यवः) स्वयं श्रोतुमिच्छवः (घृतस्य) जलस्य (धाराः) (उप) (यन्ति) (विश्वतः) सर्वतः ॥ ४ ॥
Connotation: - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। ये पुरुषाः स्त्रियश्च गृहाश्रमे परस्परस्य प्रियाचरणं कृत्वा विद्या अभ्यस्य सन्तानानभ्यासयन्ति ते सततं सुखान्यश्नुवते ॥ ४ ॥
Reads 537 times

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Streams of joy, peace and prosperity flow from all round to the man performing the yajna of social charity and divine dedication now and in the future. Cows for love of food and care stand round the man feeding and satisfying the needy. And streams of water, milk and ghrta flow to the charitable man incessantly from all round.
Reads 537 times

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

How should men and women do is taught in the fourth Mantra.

Anvay:

Those men who like the health-bringing rivers are conferrers of happiness and joy and those wives and foster mothers who like the kine, benefit the person who has performed a Yajna or is about to do it; in the same manner, those learned men and women who impart education or give good advice to a well-built man or to him who is trying to be so through proper exercise, attain happiness.

Word-Meaning: - (घृतस्य) उदकस्य = Of the water. (पपुरिम्) पुष्टम् = Well built. घृतम् इत्युदकनाम (निघ० १.१२) पू-पालन पूरणयो:
Connotation: - Those men and women who in their domestic life always try to do good and are agreeable to one another, acquire knowledge and teach their children, enjoy happiness constantly like the pure streams of water.
Reads 537 times

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जे स्त्री व पुरुष गृहस्थाश्रमात एकमेकांना प्रिय आचरण करतात व विद्येचा अभ्यास करून संतानांकडून अभ्यास करवून घेतात ते निरंतर सुख प्राप्त करतात. ॥ ४ ॥