Go To Mantra
Viewed 372 times

सू॒नोर्माने॑नाश्विना गृणा॒ना वाजं॒ विप्रा॑य भुरणा॒ रद॑न्ता। अ॒गस्त्ये॒ ब्रह्म॑णा वावृधा॒ना सं वि॒श्पलां॑ नासत्यारिणीतम् ॥

English Transliteration

sūnor mānenāśvinā gṛṇānā vājaṁ viprāya bhuraṇā radantā | agastye brahmaṇā vāvṛdhānā saṁ viśpalāṁ nāsatyāriṇītam ||

Mantra Audio
Pad Path

सू॒नोः। माने॑न। अ॒श्वि॒ना॒। गृ॒णा॒ना। वाज॑म्। विप्रा॑य। भु॒र॒णा॒। रद॑न्ता। अ॒गस्त्ये॑। ब्रह्म॑णा। व॒वृ॒धा॒ना। सम्। वि॒श्पला॑म्। ना॒स॒त्या॒। अ॒रि॒णी॒त॒म् ॥ १.११७.११

Rigveda » Mandal:1» Sukta:117» Mantra:11 | Ashtak:1» Adhyay:8» Varga:15» Mantra:1 | Mandal:1» Anuvak:17» Mantra:11


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर बिजुली की विद्या का उपदेश अगले मन्त्र में किया है ।

Word-Meaning: - हे (रदन्ता) अच्छे लिखनेवाले ! (सूनोः) अपने लड़के के समान (मानेन) सत्कार से (विप्राय) अच्छी सुध रखनेवाले बुद्धिमान् जन के लिये (वाजम्) सच्चे बोध को (गृणाना) उपदेश और (भुरणा) सुख धारण करते हुए (नासत्या) सत्य से भरे-पूरे (वावृधाना) वृद्धि को प्राप्त और (ब्रह्मणा) वेद से (अगस्त्ये) जानने योग्य व्यवहारों में उत्तम काम के निमित्त (विश्पलाम्) प्रजाजनों के पालनेवाली विद्या को (अश्विना) प्राप्त होते हुए सभासेनाधीशो ! तुम दोनों मित्रपने से प्रजा के साथ (समरिणीतम्) मिलो ॥ ११ ॥
Connotation: - इस मन्त्र में लुप्तोपमालङ्कार है। जैसे माता-पिता संतानों और संतान माता-पिताओं, पढ़ानेवाले पढ़नेवालों और पढ़नेवाले पढ़ानेवालों, पति स्त्रियों और स्त्री पतियों तथा मित्र मित्रों को परस्पर प्रसन्न करते हैं, वैसे ही राजा प्रजाजनों और प्रजा राजजनों को निरन्तर प्रसन्न करें ॥ ११ ॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

शक्ति , ज्ञान व

Word-Meaning: - १. (सूनोः) = [षू प्रेरणे] प्रेरणा देनेवाले प्रभु के (मानेन) = [मानयति] ज्ञान प्राप्त करनेवाले पुरुष से (गृणाना) = स्तुति किये जाते हुए (अश्विना) = हे प्राणापानो ! आप उस (विप्राय) = ज्ञानी पुरुष के लिए (भुरणा) = भरण व पोषण करनेवाले होते हो और (वाजं रदन्ता) = शक्ति को सिद्ध करते हो [रदन्ता - निष्पादयन्तौ] । प्रभु के ज्ञान की प्राति की ओर झुकाववाला व्यक्ति प्राणसाधना करता है । इस प्राणसाधना से जहाँ उसका ठीक से भरण - पोषण होता है , वहाँ उसे शक्ति प्राप्त होती है । २. (अगस्त्ये) = अगस्त्य में (ब्रह्मणा) = ज्ञान के द्वारा आप (वावृधाना) = सब शक्तियों का वर्धन करनेवाले होते हो । ‘तपोऽतिष्ठत्तप्यमानः समुद्रे’ इस ब्रह्मचर्यसूक्त के मन्त्रभाग में अत्यन्त बढ़े हुए ज्ञानवाले आचार्य को समुद्र कहा गया है । अगस्त्य वह है जो इस ज्ञान - समुद्र को पीने का प्रयत्न करता है , उसके मुख से निकलते हुए ज्ञान के शब्दों को पीता चलता है । इस ज्ञान के पान से ही वस्तुतः वह अगम् = पाँच पर्वोंवाले अविद्या - पर्वत को (अस्यति) = अपने से दूर फेंकनेवाला होता है । ३. अब शक्ति और ज्ञान प्राप्त करके हे (नासत्या) प्राणापानो ! आप (विश्पलाम्) = प्रजाओं के पालन की वृत्ति को (सम् अरिणीतम्) = हमारे साथ संगत करते हो । इस शक्तिशाली ज्ञानी पुरुष की प्रवृत्ति लोकसंग्रहात्मक कर्मों की ओर होती है । यज्ञात्मक कर्मों में लगा हुआ यह प्रभु का प्रिय बनता है । प्रभु का ज्ञानीभक्त ‘सर्वभूतहिते रतः’ तो होता ही है ।
Connotation: - भावार्थ - प्राणसाधना से [क] शक्ति प्राप्त होती है , [ख] ज्ञान की वृद्धि होती है , और [ग] लोकसंग्रहात्मक कर्मों की ओर प्रवृत्ति होती है ।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनर्विद्युद्विद्योपदिश्यते ।

Anvay:

हे रदन्ता सूनोरिव मानेन विप्राय वाजं गृणाना भुरणा नासत्या वावृधाना ब्रह्मणाऽगस्त्ये विश्पलां नाश्विना मित्रत्वेन प्रजया सह समरिणीतं सङ्गच्छेथाम् ॥ ११ ॥

Word-Meaning: - (सूनोः) स्वापत्यस्येव (मानेन) सत्कारेण (अश्विना) व्याप्नुवन्तौ (गृणाना) उपदिशन्तौ (वाजम्) सत्यं बोधम् (विप्राय) मेधाविने (भुरणा) सुखं धरन्तौ (रदन्ता) सुष्ठु लिखन्तौ (अगस्त्ये) अगस्तिषु ज्ञातव्येषु व्यवहारेषु साधूनि कर्माणि। अत्रागधातोरौणादिकस्तिः प्रत्ययोऽसुडागमश्च। (ब्रह्मणा) वेदेन (वावृधाना) वर्द्धमानौ। अत्र तुजादित्वादभ्यासदीर्घः। (सम्) (विश्पलाम्) विशां पालिकां विद्याम् (नासत्या) (अरिणीतम्) गच्छतम् ॥ ११ ॥
Connotation: - अत्र लुप्तोपमालङ्कारः। यथा मातापितरावपत्यान्यपत्यानि च मातापितरावध्यापकाः शिष्यान् शिष्या अध्यापकांश्च पतयः स्त्रीः स्त्रियः पतींश्च सुहृदो मित्राणि परस्परं प्रीणन्ति तथैव राजानः प्रजाः प्रजाश्च राज्ञः सततं प्रीणन्तु ॥ ११ ॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Ashvins, lovers and defenders of truth and rectitude, generous harbingers of comfort, prosperity and happiness, sung and celebrated by the honour and reverence of the admirer and the lover of soma like a son, opening the channels of food, energy and knowledge for the pious and intelligent people, rising by the light of omniscience in knowledge and acts of charity in the service of Divinity, release the flow of vision, will and right policy for the advancement of humanity on the path of progress.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The science of telegraphy is taught further in the 11th Mantra.

Anvay:

O President of the Assembly and Commander of the Army who are absolutely truthful, who write so well and are nourishers of men, you should have that friendship, respect and love towards the subjects, as a son has towards his parents and parents towards their children. You should mingle with your subjects, give true knowledge to a wise man, growing with Vedic wisdom and imparting that to others as it protects all people, so that they may always perform noble deeds.

Word-Meaning: - (रदन्तौ ) सुष्ठु लिखन्तौ = Writing well. The rulers and other officers of the State should write well and should preserve all important documents. This refutes the wrong theory that in the Vedic age writing was not known. [ रद - विलेखने ] Tr. (अगस्त्ये) अगस्तिषु ज्ञातव्येषु व्यवहारेषु साधूनि कर्मणि । अत्र अग गतौ इति धातोरौणादिकस्तिप्रत्ययोऽसुडागमश्च । (विसेस्तिः उण० ४.१८०) (विष्पलाम् ) विशां पालिकां विघाम् । = The knowledge that protects all subjects.
Connotation: - As parents please their children and children please their parents, as teachers please their pupils and pupils please their teachers, as husbands please their wives and wives please their husbands and as friends please one another, in the same manner, rulers should always please their subjects and the subjects should constantly please their rulers.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात लुप्तोपमालंकार आहे. जसे माता-पिता संतानांना, संतान मातापित्यांना, अध्यापक अध्येतांना, अध्येता अध्यापकांना पती पत्नींना व पत्नी पतींना आणि मित्र मित्रांना परस्पर प्रसन्न करतात तसेच राजाने प्रजेला व प्रजेने राजाला सदैव प्रसन्न ठेवावे. ॥ ११ ॥