Go To Mantra
Viewed 474 times

आ॒स्नो वृक॑स्य॒ वर्ति॑काम॒भीके॑ यु॒वं न॑रा नासत्यामुमुक्तम्। उ॒तो क॒विं पु॑रुभुजा यु॒वं ह॒ कृप॑माणमकृणुतं वि॒चक्षे॑ ॥

English Transliteration

āsno vṛkasya vartikām abhīke yuvaṁ narā nāsatyāmumuktam | uto kavim purubhujā yuvaṁ ha kṛpamāṇam akṛṇutaṁ vicakṣe ||

Mantra Audio
Pad Path

आ॒स्नः। वृक॑स्य। वर्ति॑काम्। अ॒भीके॑। यु॒वम्। न॒रा॒। ना॒स॒त्या॒। अ॒मु॒मु॒क्त॒म्। उ॒तो इति॑। क॒विम्। पु॒रु॒ऽभु॒जा॒। यु॒वम्। ह॒। कृप॑माणम्। अ॒कृ॒णु॒त॒म्। वि॒ऽचक्षे॑ ॥ १.११६.१४

Rigveda » Mandal:1» Sukta:116» Mantra:14 | Ashtak:1» Adhyay:8» Varga:10» Mantra:4 | Mandal:1» Anuvak:17» Mantra:14


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर मनुष्यों को कैसे वर्त्तना चाहिये, यह विषय अगले मन्त्र में कहा है ।

Word-Meaning: - हे (पुरुभुजा) बहुत जनों को सुख का भोग कराने (नासत्या) झूठ से अलग रहने (नरा) और सुखों को पहुँचानेहारे सभा सेनापतियो ! (युवम्) तुम दोनों (अभीके) चाहे हुए व्यवहार में (वृकस्य) भेड़िया के (आस्नः) मुख से (वर्त्तिकाम्) चिरौटी के समान सब मनुष्यों को अविद्याजन्य दुःख से (अमुमुक्तम्) छुड़ाओ (उतो) और (ह) भी (युवम्) तुम दोनों सब विद्याओं को (विचक्षे) विख्यात करने को (कृपमाणम्) कृपा करनेवाले (कविम्) विद्या के पारंगत पुरुष को (अकृणुतम्) सिद्ध करो ॥ १४ ॥
Connotation: - मनुष्यों को चाहिये कि सुखरूप सबके चाहे हुए विद्या ग्रहण करने के व्यवहार में सब मनुष्यों को प्रवृत्त करके जिसका दुःख फल है उस अन्यायरूप काम से निवृत्त करके उन सब प्राणियों पर कृपा कर सुख देवें ॥ १४ ॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

वृक के आस्य से वर्तिका की मुक्ति

Word-Meaning: - १. वर्तिका शब्द का अभिप्राय है - ‘अपने कर्तव्य कर्मों में वर्तना’ । मनुष्य जब लोभ के वशीभूत हो जाता है तब वह अपने कर्तव्य - कर्मों को विस्मृत करके धन कमाने में ही लगा रहता है । यह लोभ ‘वृक’ है । वे सारे कर्त्तव्य मानो इस वृक के मुख में चले जाते हैं , वृक उन्हें निगल जाता है । ‘वर्तिका’ हमें कर्तव्य का ध्यान कराती है , वृक हमें कर्त्तव्य - पथ से दूर करता है । एवं यह वृक व वर्तिका का संग्राम चलता है । इस (अभीके) = संग्राम में हे (नरा) = स्वस्थवृत्ति को प्राप्त करानेवाले (नासत्या) = प्राणापानो ! (युवम्) = आप (वृकस्य आस्नः) = इस लोभरूप वृक के मुख से (वर्तिकाम्) = कर्त्तव्यपरायणतारूप वर्तिका को (अमुमुक्तम्) = छुड़ाते हो । प्राणसाधक लोभ के वशीभूत होकर अपने कर्तव्यों में प्रमाद नहीं करता । २. (उत) = और हे (पुरुभुजा) = खूब ही पालन करनेवाले प्राणापानो ! (युवं ह) = आप निश्चय से इस कर्तव्यपरायण व्यक्ति को (कविम्) = क्रान्तप्रज्ञ - अत्यधिक सूक्ष्मदर्शी बुद्धिवाला व (कृपमाणम्) = [कृप् सामर्थ्ये] सामर्थ्यवाला (अकृणुतम्) = करते हो । यह बुद्धिमान् सशक्त पुरुष (विचक्षे) = अपने कर्तव्यों को विशेषरूप से देखने के लिए होता है । सब वस्तुओं को ठीक रूप में देखने के कारण यह ठीक मार्ग पर ही चलता है ।
Connotation: - भावार्थ - लोभ के कारण हम अपने कर्तव्य - कर्मों में किसी प्रकार का प्रमाद न करें । बुद्धिमान् व समझदार बनकर अपने कर्त्तव्य को देखें ।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनर्मनुष्यैः कथं वर्त्तितव्यमित्याह ।

Anvay:

हे पुरुभुजा नासत्या नरा अश्विनौ युवं युवामभीके वृकस्यास्न आस्याद्वर्त्तिकामिव सर्वान्मनुष्यानविद्याजन्यदुःखादमुमुक्तं मोचयतम्। उतो ह खल्वपि युवं सर्वा विद्या विचक्षे कृपमाणं कविमकृणुतम् ॥ १४ ॥

Word-Meaning: - (आस्नः) आस्यान्मुखात् (वृकस्य) (वर्तिकाम्) चटकापक्षिणीमिव (अभीके) कामिते व्यवहारे (युवम्) युवाम् (नरा) सुखप्रापकौ (नासत्या) असत्यविरहौ (अमुमुक्तम्) मोचयतम् (उतो) अपि (कविम्) विद्यापारदर्शिनं मेधाविनम् (पुरुभुजा) पुरून् बहून् जनान् सुखानि भोजयितारौ (युवम्) युवाम् (ह) खलु (कृपमाणम्) कृपां कर्त्तारम्। अत्र विकरणव्यत्ययेन शः। (अकृणुतम्) कुरुतम् (विचक्षे) विख्यापयितुम्। अत्र तुमर्थेसे० सेन् ॥ १४ ॥
Connotation: - मनुष्यैः सुखरूपे सर्वस्याभीष्टे विद्याग्रहणव्यवहाराख्ये सर्वान् मनुष्यान् प्रवर्त्य दुःखफलादन्याय्यात् कर्मणो निवर्त्य सर्वेषां प्राणिनामुपरि कृपां विधाय सुखयितव्यम् ॥ १४ ॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Ashvins, defenders of truth, light and justice, leaders of humanity and creators of peace and prosperity for all, in the human search for progress and enlightenment, you save the poor bird from the devourer’s mouth, and give the poet a compassionate heart for a comprehensive vision of life.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

How should men deal with others is told in the fourteenth Mantra.

Anvay:

O absolutely truthful leaders of men, teachers and preachers, you liberate all men from the misery caused by ignorance as a quail is liberated from the mouth of wolf. You are benefactors of many, you make a man wise and kind-hearted to impart true wisdom to all.

Word-Meaning: - (अभीके) कामिते व्यवहारे = Desired act. (विचक्षे) विस्थापयितुम् = To impart knowledge. (पुरुभुजा) पुरून बहून् जनान् सुखानि भोजयितारौ = Benefactors of many men.
Connotation: - It is the duty of all learned persons to lead men to the desirable act of the acquisition of knowledge and to keep them away from all unjust acts, having kindness to all beings. It is by doing this, that they enjoy happiness.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - माणसांनी सुखरूपी, सर्वांना अभीष्ट असणाऱ्या विद्याग्रहण व्यवहारात सर्व माणसांना प्रवृत्त करून, ज्याचे दुःख हे फळ आहे अशा अन्यायरूपी कामातून निवृत्त करून सर्व प्राण्यांवर कृपा करून सुख द्यावे. ॥ १४ ॥