Go To Mantra
Viewed 84 times

त्रयः॑ के॒शिन॑ ऋतु॒था वि च॑क्षते संवत्स॒रे व॑पत॒ एक॑ एषाम्। विश्व॑म॒न्यो अ॑भि॒चष्टे॒ शची॑भि॒र्ध्राजि॒रेक॑स्य ददृशे॒ न रू॒पम् ॥

Mantra Audio
Pad Path

त्रय: । केशिन:। ऋतुऽथा । वि । चक्षते । सम्ऽवत्सरे । वपते । एक: । एषाम् । विश्वम् । अन्य: । अभिऽचष्टे । शचीभि: । ध्राजि: । एकस्य । ददृशे । न । रूपम् ॥१५.२६॥

Atharvaveda » Kand:9» Sukta:10» Paryayah:0» Mantra:26


PANDIT KSHEMKARANDAS TRIVEDI

जीवात्मा और परमात्मा के लक्षणों का उपदेश।

Word-Meaning: - (त्रयः) तीन (केशिनः) प्रकाशवाले [अपने गुण जतानेवाले, अग्नि, सूर्य और वायु] (ऋतुथा) ऋतु के अनुसार (संवत्सरे) संवत्सर [वर्ष] में (वि) विविध प्रकार (चक्षते) दीखते हैं, (एषाम्) इन में से (एकः) एक (अग्नि, ओषधियों को) (वपते) उपजाता है। (अन्यः) दूसरा [सूर्य] (शचीभिः) अपने कर्मों [प्रकाश, वृष्टि आदि] से (विश्वम्) संसार को (अभिचष्टे) देखता रहता है, (एकस्य) एक [वायु] की (ध्राजिः) गति (ददृशे) देखी गई है और (रूपम्) रूप (न) नहीं ॥२६॥
Connotation: - पार्थिवाग्नि, सूर्य और वायु आदि पदार्थों के गुण और उपकारों से परमेश्वर की अद्भुत महिमा का अनुभव करके सब मनुष्य उसकी उपासना में तत्पर रहें ॥२६॥ यह मन्त्र कुछ भेद से ऋग्वेद में है−१।१६४।४४। तथा निरुक्त−१२।२७ ॥
Footnote: २६−(त्रयः) अग्निसूर्यवायवः (केशिनः) काशृ दीप्तौ-अच् घञ् वा ततः−इनि, काशी सन् केशी। केशी केशा रश्मयस्तैस्तद्वान् भवति काशनाद् वा प्रकाशनाद् वा-निरु० १२।२५। प्रकाशवन्तः। स्वगुणज्ञापकाः (ऋतुथा) ऋतुप्रकारेण। काले काले (वि) विविधम् (चक्षते) कर्मण्यर्थे। दृश्यन्ते (संवत्सरे) वर्षे (वपते) उत्पादयति ओषधीः (एकः) पार्थिवाग्निः (एषाम्) त्रयाणां मध्ये (विश्वम्) जगत् (अन्यः) सूर्यः (अभिचष्टे) सर्वतः पश्यति (शचीभिः) अ० ५।११।८। शची कर्मनाम-निघ० २।१। स्वकीयैः प्रकाशवृष्ट्यादिकर्मभिः (ध्राजिः) गतिः (एकस्य) वायोः (ददृशे) दृष्टा (न) निषेधे (रूपम्) वर्णम् ॥