Go To Mantra

दू॒रे चि॒त्सन्त॑मरु॒षास॒ इन्द्र॒मा च्या॑वयन्तु स॒ख्याय॒ विप्र॑म्। यद्गा॑य॒त्रीं बृ॑ह॒तीम॒र्कम॑स्मै सौत्राम॒ण्या दधृ॑षन्त दे॒वाः ॥

Mantra Audio
Pad Path

दूरे । चित् । सन्तम् । अरुषास: । इन्द्रम् । आ । च्यवयन्तु । सख्याय । विप्रम् ।यत् । गायत्रीम् । बृहतीम् । अर्कम् । अस्मै । सौत्रामण्या । दधृषन्त । देवा: ॥३.२॥

Atharvaveda » Kand:3» Sukta:3» Paryayah:0» Mantra:2


Reads 46 times

PANDIT KSHEMKARANDAS TRIVEDI

राजा और प्रजा के धर्म का उपदेश।

Word-Meaning: - (अरुषासः=०−षाः) गतिशील [उद्यमी] पुरुष (दूरे) दुर्गम वा दूर देश में (चित्) भी (सन्तम्) विद्यमान (विप्रम्) बुद्धिमान् (इन्द्रम्) बड़े प्रतापी राजा को (सख्याय) अपना सखा बनाने केलिये (आ, च्यावयन्तु) ले आवें। (यत्) क्योंकि (देवाः) व्यवहारकुशल महात्माओं ने (गायत्रीम्) गान क्रिया, (बृहतीम्) स्तुति क्रिया और (अर्कम्) अन्न वा सत्कार क्रिया को (अस्मै) इस [इन्द्र] के लिये (सौत्रामण्या) सुत्रामा [उत्तमरक्षक] के योग्य भक्ति के साथ (दधृषन्त) एकत्र किया है ॥२॥
Connotation: - उद्योगी प्रजागण प्रजापालक नीतिकुशल राजा को दूर देश से भी अपनी सहायता के लिये बुलावें और अनेक प्रकार से उनका उत्साह और अपना आनन्द बढ़ाने के लिये उसका योग्य अभिनन्दन करें और गायत्री, बृहती आदि छन्दों से भी उसका यश गावें ॥२॥
Footnote: २−(दूरे)। दुरीणो लोपश्च। उ० २।२०। इति दुर्+इण् गतौ-रक्, इणो लोपो दीर्घश्च। दुःखेनेयते प्राप्यते। दुर्गमे विप्रकृष्टे वा स्थाने। (चित्)। अपि। (सन्तम्)। अस-शतृ। विद्यमानम्। (अरुषासः)। ऋहनिभ्यामूषन्। उ० ४।७३। ऊषन्नेव उषन्। इति ऋ गतिप्रापणयोः-उषन्। जसि शमुक्। अरुषः=अश्वः-निघ० १।१४। अरुष आरोचनात्-निरु० १२।७। गतिशीलाः। ज्ञानिनः। उद्योगिनः पुरुषाः। (इन्द्रम्)। ऐश्वर्यवन्तं सम्राजम्। (आ, च्यावयन्तु)। च्यु हासे, सहने। वेदे च गतौ। आगमयन्तु। (सख्याय)। सख्युर्यः। पा० ५।१।१२६। इति सखि-य। सखि कर्मणे। साहाय्याचरणाय। (विप्रम्)। ऋज्रेन्द्राग्रवज्रविप्र०। उ०। २।२८। इति टुवप बीजसन्ताने-रन्, इत्वं गुणाभावश्च निपात्येते। वपति धर्ममिति। यद्वा। आतोऽनुपसर्गे कः। पा० ३।२।३। इति वि+प्रा पूरणे-क। विशेषेण पूरयति सद्विषयानिति विप्रः। विप्राणां व्यापनकर्मणामादित्यरश्मीनाम्-निरु० १४।१३। मेधाविनम्-निघ० ३।१५। (यत्)। यस्मात् कारणात्। (गायत्रीम्)। आतोऽनुपसर्गे कः। पा० ३।२।३। इति गायत्+त्रैङ् पालने-क। ततो ङीप्। गायत्री गायतेः स्तुतिकर्मणः-निरु० ७।१२। गानक्रियाम् स्तुतिम्। (बृहतीम्)। वर्त्तमाने पृषद्बृहन्महज्जगच्छतृवच्च उ० २।८४। इति वृह वृद्धौ-अति, गौरादित्वात् ङीप्। बृहती परिबर्हणात्-निरु० ७।१२। वृद्धिम्। कीर्त्तिम्। (अर्कम्)। कृदाधारार्चिकलिभ्यः कः। उ० ३।४०। इति अर्च पूजायाम्-क। यद्वा। अर्क तापे स्तुतौ च-अच्। अर्को देवो भवति यदेनमर्चन्त्यर्को मन्त्रो भवति यदनेनार्चन्त्यरर्कमन्नं भवत्यर्चति भूतान्यर्को वृक्षो भवति संवृतः कटुकिम्ना-निरु० ५।४। सत्कारम्। अन्नम्। (अस्मै)। इन्द्राय। (सौत्रामण्या)। सर्वधातुभ्यो मनिन्। उ० ४।१४५। इति सु+त्रैङ् पालने-मनिन्। साऽस्य देवता। पा० ४।२।२४। इति सुत्रामन् अण्। बाहुलकात् न टिलोपः, स्त्रियां ङीप्। महारक्षकयोग्यां भक्तिं पूजां वा। (दधृषन्त)। धृष संहतौ। संगृहीतवन्तः। अधारयन्। (देवाः)। व्यहारकुशलाः। विद्वांसः ॥