Go To Mantra

यं त्वा॒ होता॑रं॒ मन॑सा॒भि सं॑वि॒दुस्त्रयो॑दश भौव॒नाः पञ्च॑ मान॒वाः। व॑र्चो॒धसे॑ य॒शसे॑ सू॒नृता॑वते॒ तेभ्यो॑ अ॒ग्निभ्यो॑ हु॒तम॑स्त्वे॒तत् ॥

Mantra Audio
Pad Path

यम् । त्चा । होतारम् । मनसा । अभि । सम्ऽविदु: । त्रय:ऽदश । भौवना: । पञ्च । मानवा: । वर्च:ऽधसे । यशसे । सूनृताऽवते । तेभ्य: । अग्निऽभ्य: । हुतम् । अस्तु । एतत् ॥२१.५॥

Atharvaveda » Kand:3» Sukta:21» Paryayah:0» Mantra:5


Reads 48 times

PANDIT KSHEMKARANDAS TRIVEDI

परमेश्वर के गुणों का उपदेश।

Word-Meaning: - (त्रयोदश) तेरह [दो कान, दो नथनें, दो आँखें और एक मुख यह सात शिर के, और दो हाथ, दो पद, एक उपस्थेन्द्रिय, और एक गुदास्थान, यह छः शिर के नीचे के] (भौवनाः) भुवनों से संबन्धवाले प्राणी, और (पञ्च) पाँच [पृथिवी, जल, तेज, वायु और आकाश, इन पाँच तत्त्व] से संबन्धवाले (मानवाः) मनुष्य (मनसा) मनन शक्ति से (वर्चोधसे) तेज धारण करानेवाले और (सूनृतावते) प्रिय सत्य वाणीवाले (यशसे) यश के लिये (यम्) जिस (त्वा) तुझ [अग्नि] को (होतारम्) दानी (अभि) सब प्रकार (संविदुः) ठीक-ठीक जानते हैं, (तेभ्यः) उन (अग्निभ्यः) अग्नियों [ईश्वरतेजों] को (एतत्) यह (हुतम्) दान [आत्मसमर्पण] (अस्तु) होवे ॥५॥
Connotation: - सब शरीरधारी उस परमपिता की महिमा विचारपूर्वक गाकर तेजस्वी, सत्यवादी और यशस्वी होते हैं, उसको यह हमारा नमस्कार है ॥५॥ पञ्च मानवाः शब्द पञ्चजनाः शब्द का पर्यायवाची है, जिसका अर्थमनुष्य है−निघ० २।३। उसकी व्याख्या, निरु० ३।८ में इस प्रकार की है−“पञ्च जनाः गन्धर्व, पितर, देव, असुर और राक्षस, ऐसा कोई-२ मानते हैं, चारों वर्ण और निषाद पाँचवाँ, यह औपमन्यव ऋषि का मत है निषाद किस लिये, इसमें पाप स्थित है ॥
Footnote: ५−(यम्। त्वा) अग्निम्। (होतारम्) दातारम्। मनसा। मननेन। चित्तेन। (अभि) अभितः सर्वतः। (संविदुः) विद ज्ञाने-लट्। सम्यग् विदन्ति जानन्ति। (त्रयोदश) त्रयश्च दश च। सप्त शीर्षण्याः षड् अधोभागस्थाः पाणिपादोपस्थगुदावयवाः। (भौवनाः) भू सत्तायाम्-क्युन्, इति भुवनम्। अ० २।१।३। भुवन्-अण्। भुवनानि भवनानि गृणानि इन्द्रियाणि येषां ते भौवनाः प्राणिनः। (पञ्च, मानवाः) तस्येदम्। पा० ४।३।१२०। इति मनु-अण्। मनुर्मननं येषां ते मानवाः। पञ्च भूतसम्बन्धिनो मनुष्याः। अथवा, पञ्चमानवा एव पञ्च जनाः। पञ्चजनाः, मनुष्यनाम-निघ–० २।३। पञ्चजनाः........ गन्धर्वाः पितरो देवा असुरा रक्षांसीत्येके चत्वारो वर्णा निषादः पञ्चम इत्यौपमन्यवो निषादः कस्मान्निषण्णमस्मिन् पापकमिति नैरुक्ताः-निरु० ३।८। (वर्चोधसे) दधातेरसुन्। तेजसां दात्रे। (यशसे) अशेर्देवने युट् च। उ० ४।१९१। इति अशू व्याप्तौ-असुन्, युडागमश्च, देवनं स्तुतिः। यशःप्राप्तये। (सूनृतावते) अ० ३।१२।२। प्रियसत्यात्मिका वाक् सूनृता, तद्वते। एवंभूताय यशसे। अन्यद् गतम् ॥