वांछित मन्त्र चुनें

यु॒क्ष्वा हि त्वं र॑था॒सहा॑ यु॒वस्व॒ पोष्या॑ वसो । आन्नो॑ वायो॒ मधु॑ पिबा॒स्माकं॒ सव॒ना ग॑हि ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yukṣvā hi tvaṁ rathāsahā yuvasva poṣyā vaso | ān no vāyo madhu pibāsmākaṁ savanā gahi ||

पद पाठ

यु॒क्ष्व । हि । त्वम् । र॒थ॒ऽसहा॑ । यु॒वस्व॑ । पोष्या॑ । व॒सो॒ इति॑ । आत् । नः॒ । वा॒यो॒ इति॑ । मधु॑ । पि॒ब॒ । अ॒स्माक॑म् । सव॑ना । आ । ग॒हि॒ ॥ ८.२६.२०

ऋग्वेद » मण्डल:8» सूक्त:26» मन्त्र:20 | अष्टक:6» अध्याय:2» वर्ग:29» मन्त्र:5 | मण्डल:8» अनुवाक:4» मन्त्र:20


393 बार पढ़ा गया

शिव शंकर शर्मा

सेनानायक का कर्त्तव्य कहते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - (वायो) हे सेनानायक ! (त्वं+हि+रथासहा) आप रथयोग्य घोड़ों को रथ में (युक्ष्व) जोड़ो। (वसो) हे अपने पुरुषार्थ से सबको वास देनेहारे सेनापते ! (पोष्या) पोष पालकर शिक्षित किये हुए घोड़ों को (युवस्व) संग्राम में लगाओ (आत्+नः+मधु+पिब) तब संग्रामों में विजयलाभ के पश्चात् हम लोगों के दिये हुए मधुर पदार्थ और सत्कार ग्रहण करें और (सवना+आगहि) प्रत्येक शुभकर्म में आवें ॥२०॥
भावार्थभाषाः - जब सेनापति नाना विजय कर आवें, तब उनका पूरा सत्कार हो और प्रत्येक शुभकर्म में वे बुलाये जाएँ ॥२०॥
393 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

शुद्ध वायु के सम्पर्क के लाभ

पदार्थान्वयभाषाः - [१] 'वायु' ही प्राणरूप होकर नासिका में प्रवेश करता है। सो अब वायु से आराधना करते हैं कि हे वायो ! (त्वम्) = तू (हि) = निश्चय से (रथासहा) = शरीर- रथ के वहन में समर्थ इन्द्रियाश्वों को (युक्ष्वा) = शरीर-रथ में जोत । हे (वसो) = वसानेवाले वायुदेव ! तू (पोष्या) = उत्तम पोषणवाले दृढ़ अंगों को (युवस्व) = इस शरीर में मिश्रित कर [मिला]। इस शरीर रथ का एक-एक अंग दृढ़ हो । [२] (आत्) = अब, हे वायो ! (नः) = हमारे (मधु) = सब ओषधियों के सारभूत, भोजन से रस-रुधिर आदि क्रम से उत्पन्न हुए हुए अत्यन्त सारभूत सोम को तू (पिब) = पी, शरीर में ही व्याप्त कर। (अस्माकम्) = हमारे (सवना) = जीवन के 'प्रातः, मध्याह्न व सायं' के तीनों सवनों में (आगहि) = तू हमें प्राप्त हो। हम सदा शुद्ध वायु के सम्पर्क में होते हुए तीनों सवनों में सोम का पान करें, वीर्य का रक्षण करें।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- शुद्ध वायु का सम्पर्क, शुद्ध वायु में होनेवाला प्राणायाम, हमारी इन्द्रियों को सशक्त बनाये, अंगों को दृढ़ करे, सोम को शरीर में सुरक्षित करे तथा दीर्घजीवन प्राप्त कराये।
393 बार पढ़ा गया

शिव शंकर शर्मा

सेनानायककर्त्तव्यमाह।

पदार्थान्वयभाषाः - हे वायो=सेनानायक ! वायुरिह सेनानायकः। त्वं हि। रथासहा=रथयोग्यौ। अश्वौ। रथे। युक्ष्व=योजय। हे वसो=वासक ! पोष्या=पोषणीयौ अश्वौ। युवस्व=संग्रामेषु मिश्रय। आत्=अनन्तरम्। नः=अस्माकम्। मधु। पिब अस्माकम्। सवना=सवनानि। आगहि=आगच्छ ॥२०॥
393 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O Vayu, vibrant motive power of nature and humanity, harness your strong chariot horses and, O Vasu, giver of peaceful home and settlement with security, yoke them to social good. Come, join our corporate yajna of social development, taste and celebrate the joy of our achievement.$(This mantra may be applied to the head of the forces of law and order for internal security and the commander of defence forces for security against external forces.)