वांछित मन्त्र चुनें
372 बार पढ़ा गया

अव॑न्तु॒ मामु॒षसो॒ जाय॑माना॒ अव॑न्तु मा॒ सिन्ध॑वः॒ पिन्व॑मानाः। अव॑न्तु मा॒ पर्व॑तासो ध्रु॒वासोऽव॑न्तु मा पि॒तरो॑ दे॒वहू॑तौ ॥४॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

avantu mām uṣaso jāyamānā avantu mā sindhavaḥ pinvamānāḥ | avantu mā parvatāso dhruvāso vantu mā pitaro devahūtau ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अव॑न्तु। माम्। उ॒षसः॑। जाय॑मानाः। अव॑न्तु। मा॒। सिन्ध॑वः। पिन्व॑मानाः। अव॑न्तु। मा॒। पर्व॑तासः। ध्रु॒वासः। अव॑न्तु। मा॒। पि॒तरः॑। दे॒वऽहू॑तौ ॥४॥

372 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:52» मन्त्र:4 | अष्टक:4» अध्याय:8» वर्ग:14» मन्त्र:4 | मण्डल:6» अनुवाक:5» मन्त्र:4


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर मनुष्यों को कैसा आचरण करना चाहिये, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे उपदेश करनेवालो ! तुम (देवहूतौ) दिव्यगुण वा विद्वानों के संग्र­ह में जैसे (जायमानाः) उत्पद्यमान (उषसः) प्रभातवेलाएँ (माम्) मेरी (अवन्तु) रक्षा करें तथा (पिन्वमानाः) सेवन करती हुई (सिन्धवः) नदियाँ (मा) मेरी (अवन्तु) रक्षा करें और (ध्रुवासः) निश्चल (पर्वतासः) शैल पहाड़ (मा) मेरी (अवन्तु) रक्षा करें और (पितरः) पिता वा पढ़ानेवाला वा ऋतु वसन्त आदि (मा) मेरी (अवन्तु) रक्षा करें, वैसी शिक्षा करो ॥४॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। हे मनुष्यो ! तुम इस प्रकार युक्त आहार-विहार करो, जिससे सब सृष्टिस्थ पदार्थ दुःख देनेवाले न हों और शुभ गुणों को तुम लोग प्राप्त होओ ॥४॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

यज्ञिय जीवन

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (जायमानाः) = प्रादुर्भूत होती हुई (उषस:) = उषाएँ (मा अवन्तु) = मेरा रक्षण करें । (पिन्वमानाः) = जलों से वृद्धि को प्राप्त करती हुईं (सिन्धवः) = ये नदियाँ (आ अवन्तु) = मेरा रक्षण करें। ये (ध्रुवासः) = अपने स्थान पर निश्चल (पर्वतासः) = पर्वत मा अवन्तु मुझे रक्षित करें। सदा सब पदार्थ मेरी अनुकूलतावाले हों। [२] इस अनुकूल परिस्थिति में (देवहूतौ) = दिव्यगुणों के आह्वान के स्थानभूत यज्ञों में (पितरः) = पितर (मा अवन्तु) = मेरा रक्षण करें। माता, पिता, आचार्यों द्वारा ऐसी परिस्थिति पैदा की जाये कि मैं प्रारम्भ से ही यज्ञिय वृत्तिवाला बनूँ । इस वृत्ति के द्वारा मेरे में सद्गुणों का विकास हो।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- उषाएँ, नदियाँ, पर्वत सब हमारा कल्याण करनेवाले हों। माता, पिता, आचार्य हमें यज्ञिय जीवनवाला बनायें।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्मनुष्यैः कथमाचरणीयमित्याह ॥

अन्वय:

हे उपदेष्टारो ! यूयं देवहूतौ यथा जायमाना उषसो मामवन्तु पिन्वमानाः सिन्धवो माऽवन्तु ध्रुवासः पर्वतासो माऽवन्तु पितरो माऽवन्तु तथा शिक्षत ॥४॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अवन्तु) रक्षन्तु (माम्) (उषसः) प्रभातवेलाः (जायमानाः) उत्पद्यमानाः (भवन्तु) (मा) माम् (सिन्धवः) नद्यः (पिन्वमानाः) सिञ्चन्त्यः (अवन्तु) (मा) माम् (पर्वतासः) शैलाः (ध्रुवासः) निश्चलाः (अवन्तु) (मा) माम् (पितरः) जनका अध्यापका ऋतवो वा (देवहूतौ) दिव्यगुणानां विदुषां वा संग्र­हणे ॥४॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। हे मनुष्या ! यूयमेवं युक्ताहारविहारं कुर्यात येन सर्वे सृष्टिस्थाः पदार्था दुःखप्रदा न स्युः शुभान् गुणांश्च यूयं प्राप्नुत ॥४॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Let the rising dawns inspire me. May the swelling seas raise and promote us. Let the steadfast mountains, deep clouds and generous warriors defend me. May the paternal powers of nature and humanity protect and advance us in our holy programmes of advancement in values and culture.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How should men behave-is told.

अन्वय:

O preachers ! teach me in such a manner, that the dawn when, manifested protect us in the acceptance of good virtues or the association of highly learned persons. May the flowing and sprinkling rivers protect me. May the firm mountains guard me and may my parents or teachers or seasons preserve me.

भावार्थभाषाः - O men ! you should be so regular in all your habits of taking food and walking etc. that no article of the world may cause suffering or misery to you. You should also accept good virtues.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. हे माणसांनो ! तुम्ही या प्रकारचा आहार-विहार करा ज्यामुळे जगातील पदार्थ दुःख देणार नाहीत. तुम्ही शुभ गुणांना प्राप्त करा. ॥ ४ ॥