वांछित मन्त्र चुनें

अग्नी॑पर्जन्या॒वव॑तं॒ धियं॑ मे॒ऽस्मिन्हवे॑ सुहवा सुष्टु॒तिं नः॑। इळा॑म॒न्यो ज॒नय॒द्गर्भ॑म॒न्यः प्र॒जाव॑ती॒रिष॒ आ ध॑त्तम॒स्मे ॥१६॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

agnīparjanyāv avataṁ dhiyam me smin have suhavā suṣṭutiṁ naḥ | iḻām anyo janayad garbham anyaḥ prajāvatīr iṣa ā dhattam asme ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अग्नी॑पर्जन्यौ। अव॑तम्। धिय॑म्। मे॒। अ॒स्मिन्। हवे॑। सु॒ऽह॒वा॒। सु॒ऽस्तु॒तिम्। नः॒। इळा॑म्। अ॒न्यः। ज॒नय॑त्। गर्भ॑म्। अ॒न्यः। प्र॒जाऽव॑तीः। इषः॑। आ। ध॒त्त॒म्। अ॒स्मे इति॑ ॥१६॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:52» मन्त्र:16 | अष्टक:4» अध्याय:8» वर्ग:16» मन्त्र:6 | मण्डल:6» अनुवाक:5» मन्त्र:16


360 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर वे विद्वान् कैसे क्या करें, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (सुहवा) सुन्दर प्रशंसित अध्यापक और उपदेशको ! तुम (अग्नीपर्जन्यौ) बिजुलीरूप अग्नि और मेघ के तुल्य (अस्मिन्) इस (हवे) प्रशंसनीय धर्मयुक्त व्यवहार में तुम दोनों (मे) मेरी (धियम्) बुद्धि की (अवतम्) रक्षा करो तथा (नः) हमारी (सुष्टुतिम्) शोभन प्रशंसा की रक्षा करो जैसे अग्नि और मेघ के बीच (अन्यः) और बिजुलीमय अग्नि (इळाम्) महान् वाणी को (अन्यः) और मेघ (गर्भम्) गर्भरूप (जनयत्) उत्पन्न करता है, वैसे (अस्मे) हमारी (प्रजावतीः) बहुप्रशंसित प्रजायुक्त (इषः) अन्नादि पदार्थों की इच्छाओं को (आ, धत्तम्) सब ओर से धारण करो ॥१६॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। हे मनुष्यो ! जो वह्नि और मेघ के समान सब की बुद्धि के बढ़ानेवाले वा रक्षा करनेवाले, सब प्रजाजनों को सुख में धारण करते हैं, वे जैसे मेघ पृथिवी पर गर्भ को धारण कर ओषधियों को उत्पन्न करता और जैसे अग्नि वाणी का विधान करता अर्थात् बिजुलीरूप होकर तड़कता है, वैसे वे सुखों का विधान करनेवाले होते हैं, यह आप जानो ॥१६॥
360 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

अग्नीपर्जन्यौ

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (अग्नीपर्जन्यौ) = हे अग्नि व मेघ देवो! आप (मे धियं अवतम्) = मेरे यज्ञादि उत्तम कर्मों का आप रक्षण करो। हे (सुहवा) = सुखेन आह्वान के योग्य अग्नि व पर्जन्य देवो! (अस्मिन् हवे) = इस [हुदाने] दानरूप यज्ञात्मक कर्म में (नः) = हमारे से की जानेवाली (सुष्टुतिम्) = उत्तम स्तुति का आप रक्षण कीजिये । अग्नि व पर्जन्यदेव की कृपा से हम यज्ञों व स्तुतिरूप कर्मों में सदा प्रवृत्त रहें। [२] इन अग्नि व पर्जन्य में (अन्यः) = एक पर्जन्य [मेघ] (इडाम्) = अन्न को (जनयत्) = उत्पन्न करता है। यह वृष्जिजल से उत्पन्न अन्न अत्यन्त सात्त्विक होता है। (अन्यः) = दूसरा अग्नि (गर्भम्) = हमारे अन्तर्भाग को, शरीर के अन्दर के सारे यन्त्र को विकसित करनेवाला होता है। अग्नि से ही सारा यन्त्र ठीक रहता है। इस प्रकार ये अग्नि और पर्जन्य अस्मे हमारे लिये (प्रजावती: इषः) = प्रकृष्ट सन्तानोंवाले व प्रकृष्ट विकासवाले अन्नों का (आधत्तम्) = धारण करें। इन अन्नों के सेवन से हमारे विचार उत्तम हों। हम यज्ञ व स्तवन को करनेवाले हों। शक्तियों का उत्कृष्ट विकास कर पायें ।
360 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्ते विद्वांसः कथं किं कुर्य्युरित्याह ॥

अन्वय:

हे सुहवाऽग्नीपर्जन्याविवाऽस्मिन् हवे युवाम्मे धियमवतं नः सुष्टुतिमवतं यथाऽऽग्नीपर्जन्ययोर्मध्येऽन्योऽग्निरिळामन्यो मेघो गर्भं जनयत्तथाऽस्मे प्रजावतीरिष आ धत्तम् ॥१६॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अग्निपर्जन्यौ) विद्युन्मेघाविव (अवतम्) रक्षतम् (धियम्) प्रज्ञाम् (मे) मम (अस्मिन्) (हवे) प्रशंसनीये धर्म्ये व्यवहारे (सुहवा) सुष्ठुप्रशंसितावध्यापकोपदेशकौ (सुष्टुतिम्) शोभनां प्रशंसाम् (नः) अस्माकम् (इळाम्) महतीं वाचम् (अन्यः) विद्युन्मयोऽग्निः (जनयत्) जनयति (गर्भम्) (अन्यः) मेघः (प्रजावतीः) बहुप्रशंसितप्रजायुक्ताः (इषः) अन्नादीच्छाः (आ) (धत्तम्) (अस्मे) अस्माकम् ॥१६॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। हे मनुष्या ! ये वह्निमेघवत्सर्वेषां बुद्धिवर्धका रक्षकाः सर्वाः प्रजाः सुखे धरन्ति ते यथा मेघः पृथिव्यां गर्भं धृत्वौषधीर्जनयति यथा चाऽग्निर्वाचं विदधाति तथा ते सुखविधायका भवन्तीति भवन्तो विजानीयुः ॥१६॥
360 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - May the vital fire energy of light and electricity and the clouds of vapour in space protect and augment my intellect, and in this yajnic business of life promote our honour and fame in response to our invocation and invitation to yajna. One of these, the fire divine, generates and inspires our speech, and the other, the vapours, generate the cloud which fertilises earth and produces food. May the two bring us food, energy and noble progeny.
360 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How should the enlightened men do-is told.

अन्वय:

O well-admired teachers and preachers, like electricity and cloud, protect our intellects in this praise-worthy righteous dealing, protect well our good praise. As between the fire and cloud one (fire) urges the tongue and the other (cloud) puts seed in the earth, in the same manner, uphold among us, endowed with much admired progeny, the desire of food.

भावार्थभाषाः - You should know those persons, who are increasers of the intellect of all and protectors, are upholders of happiness like the cloud that generates herbs and plants, having impregnated the earth and as the fire strengthens the power of speech, so they are the sources of happiness
360 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. हे माणसांनो ! जे अग्नी व मेघाप्रमाणे सर्वांची बुद्धी वाढविणारे किंवा रक्षण करणारे असून सर्व प्रजाजनांना सुखी करतात. जसा अग्नी वाणी उत्पन्न करतो तसे ते सुखदायक असतात, हे तुम्ही जाणा. ॥ १६ ॥