वांछित मन्त्र चुनें
466 बार पढ़ा गया

मा व॒ एनो॑ अ॒न्यकृ॑तं भुजेम॒ मा तत्क॑र्म वसवो॒ यच्चय॑ध्वे। विश्व॑स्य॒ हि क्षय॑थ विश्वदेवाः स्व॒यं रि॒पुस्त॒न्वं॑ रीरिषीष्ट ॥७॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

mā va eno anyakṛtam bhujema mā tat karma vasavo yac cayadhve | viśvasya hi kṣayatha viśvadevāḥ svayaṁ ripus tanvaṁ rīriṣīṣṭa ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

मा। वः॒। एनः॑। अ॒न्यऽकृ॑तम्। भु॒जे॒म॒। मा। तत्। क॒र्म॒। व॒स॒वः॒। यत्। चय॑ध्वे। विश्व॑स्य। हि। क्षय॑थ। वि॒श्व॒ऽदे॒वाः॒। स्व॒यम्। रि॒पुः। त॒न्व॑म्। रि॒रि॒षी॒ष्ट॒ ॥७॥

466 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:51» मन्त्र:7 | अष्टक:4» अध्याय:8» वर्ग:12» मन्त्र:2 | मण्डल:6» अनुवाक:5» मन्त्र:7


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर मनुष्यों को क्या करना चाहिये, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (वसवः) वास के हेतु (विश्वदेवाः) सब विद्वानो ! तुम (विश्वस्य) संसार के बीच (यत्) जो (चयध्वे) इकट्ठा करो और (हि) जिससे जिसको (क्षयथ) निवास करो जैसे (रिपुः) शत्रु (तन्वम्) अपने शरीर को (स्वयम्) आप (रीरिषीष्ट) निरन्तर मारे, वैसे उस (वः) तुम्हारे (अन्यकृतम्) और से किये हुए (एनः) अपराध को हम लोग (मा) मत (भुजेम) भोगें (तत्) उस दुष्ट कर्म को (मा) मत (कर्म) करें ॥७॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। हे विद्वानो ! तुम किसी दुष्ट का अनुकरण मत करो, अपने शरीर को नष्ट मत करो तथा और के किये हुए अपराध के सङ्ग मत होओ ॥७॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

[पापी अपने आप से नष्ट हो ]

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (वसवः) = हमारे निवास को उत्तम बनानेवाले देवो! (वः) = आपके उपासक हम (अन्यकृतम्) = दूसरे से किये हुए (एनः) = पाप को (मा भुजेम) = मत भोगें । अर्थात् दूसरों से किये जानेवाले पापकर्मों के शिकार न हो जाएँ। (यत्) = जिस पाप कर्म से [येन सा०] (चयध्वे) = आप हिंसित करते हो, (तत्) = उस पाप कर्म को (मा कर्म) = हम मत करें। जिन कर्मों के द्वारा हम हिंसित होते हैं, उनसे हम बचें। [२] हे (विश्वदेवा:) = सब देवो! आप (हि) = ही (विश्वस्य क्षयथ) = सब के स्वामी हो। (रिपुः) = औरों का विदारण करनेवाला शत्रु (स्वयम्) = अपने आप (तन्वम्) = अपने शरीर को (रिरिषीष्ट) = हिंसित करनेवाला हो ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- दूसरों के पाप कर्मों के हम शिकार न हों। जिन कर्मों का परिणाम विनाश है, उनसे हम बचें। पापी स्वयं अपना विनाश करनेवाला है।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्मनुष्यैः किं कर्त्तव्यमित्याह ॥

अन्वय:

हे वसवो विश्वदेवा ! यूयं विश्वस्य मध्ये यच्चयध्वे यद्धि क्षयथ यथा रिपुस्तन्वं स्वशरीरं रीरिषीष्ट तथा तद्वोऽन्यकृतमेनो वयं मा भुजेम तद्दुष्टं कर्म मा कर्म ॥७॥

पदार्थान्वयभाषाः - (मा) निषेधे (वः) युष्माकम् (एनः) अपराधम् (अन्यकृतम्) अन्येन कृतम् (भुजेम) (मा) (तत्) (कर्म) कुर्य्याम (वसवः) वासहेतवः (यत्) (चयध्वे) संचिनुथे (विश्वस्य) (हि) यतः (क्षयथ) निवसथ (विश्वदेवाः) सर्वे विद्वांसः (स्वयम्) (रिपुः) शत्रुः (तन्वम्) शरीरम् (रीरिषीष्ट) भृशं हिंस्यात् ॥७॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। हे विद्वांसो ! यूयं कस्यापि दुष्टस्यानुकरणं मा कुरुत स्वशरीरघातं मा विधत्ताऽन्यकृतस्याऽपराधस्य सङ्गिनो मा भवत ॥७॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O Vasus, givers of peace and settlement, dispensers of the laws of nature and humanity, let us not suffer your dispensation’s punishment for the sin and crime committed by others, nor let us do that act which you hate and prohibit. You are the rulers of the world and dispensers of justice and punishment, O divinities of nature and humanity. Let the hater and the evil doer be the instrument of his own self-infliction.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What should men do-is told.

अन्वय:

O enlightened persons ! whatever you gather while living in the world and where you dwell happily, let us participate in that and enjoy delight. Let us never be accomplices or partners in anybody's sinful act. Let us never perform any wicked deed.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. हे विद्वानांनो ! तुम्ही कोणत्याही दुष्टाचे अनुकरण करू नका. आपले शरीर नष्ट करू नका व दुसऱ्याच्या अपराधात भागीदार बनू नका. ॥ ७ ॥