वांछित मन्त्र चुनें
366 बार पढ़ा गया

यू॒यं हि ष्ठा सु॑दानव॒ इन्द्र॑ज्येष्ठा अ॒भिद्य॑वः। कर्ता॑ नो॒ अध्व॒न्ना सु॒गं गो॒पा अ॒मा ॥१५॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yūyaṁ hi ṣṭhā sudānava indrajyeṣṭhā abhidyavaḥ | kartā no adhvann ā sugaṁ gopā amā ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यू॒यम्। हि। स्थ। सु॒ऽदा॒न॒वः॒। इन्द्र॑ऽज्येष्ठाः। अ॒भिऽद्य॑वः। कर्ता॑। नः॒। अध्व॑न्। आ। सु॒ऽगम्। गो॒पाः। अ॒मा ॥१५॥

366 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:51» मन्त्र:15 | अष्टक:4» अध्याय:8» वर्ग:13» मन्त्र:5 | मण्डल:6» अनुवाक:5» मन्त्र:15


स्वामी दयानन्द सरस्वती

कौन इस संसार में आनन्द के देनेवाले हैं, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (सुदानवः) उत्तम गुणों के देनेवाले विद्वानों ! (इन्द्रज्येष्ठाः) सूर्यलोक महान् ज्येष्ठ जिन लोकों का उनके समान वर्त्तमान (अभिद्यवः) पदार्थज्ञान के भीतर प्रकाशमान (गोपाः) रक्षा करनेवाले (अध्वन्) मार्ग में (नः) हम लोगों को तथा (सुगम्) सुन्दरता से जिसमें जाते (अमा) ऐसे घर को (आ, कर्त्ता) प्रकट करो उस (हि) ही घर में (यूयम्) तुम (स्था) स्थित होओ ॥१५॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जो मनुष्य दुर्गम मार्गों को सुगम करते हैं और उत्तम घरों को बनाकर आप तथा औरों को निवास करते कराते हैं, वे ही जगत् में सुख करनेवाले होते हैं ॥१५॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

अन्द्रज्येष्ठा अभिद्यवः

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे देववृत्ति के पुरुषो! (यूयम्) = आप (हि) = निश्चय से (सुदानवः) = अच्छी प्रकार वासनाओं का लवन [दाप् लवने] करनेवाले (स्थ) = हो । (इन्द्रज्येष्ठाः) = परमैश्वर्यशाली प्रभु ही आपका ज्येष्ठ है, उसी की आप उपासना करते हैं। (अभिद्यवः) = आप अभिगत दीप्तिवाले हो, ज्ञानदीप्ति को प्राप्त करनेवाले हो। [२] आप (अमा) = हमारे साथ होते हुए (अध्वन्) = इस जीवनमार्ग में (नः गोपा:) = हमारे रक्षक होते हो और हमारे लिये (सुगं कर्ता) = शोभनतया गन्तव्य मार्ग को करते हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - देव पुरुष प्रभु को ज्येष्ठ माननेवाले व दीप्त जीवनवाले होते हैं। हमारे लिये ये जीवनमार्ग में रक्षक हों, हमें उत्तम मार्ग से ले चलें ।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

केऽत्राऽऽनन्ददाः सन्तीत्याह ॥

अन्वय:

हे सुदानवो विद्वांस इन्द्रज्येष्ठा इवाऽभिद्यवो गोपा अध्वन्नः सुगममाऽऽकर्त्ता तत्र हि यूयं स्था ॥१५॥

पदार्थान्वयभाषाः - (यूयम्) (हि) (स्था) तिष्ठत। अत्र संहितायामिति दीर्घः। (सुदानवः) उत्तमगुणदानाः (इन्द्रज्येष्ठाः) सूर्य्यो ज्येष्ठो महान् येषां लोकानां तद्वद्वर्त्तमानाः (अभिद्यवः) आभ्यन्तरे कामयमानाः प्रकाशवन्तः (कर्त्ता) कुरुत। अत्र द्व्यचोऽतस्तिङ इति दीर्घः। (नः) अस्मान् (अध्वन्) अध्वनि (आ) (सुगम्) सुष्ठु गच्छेयुर्यस्मिंस्तत् (गोपाः) रक्षकाः (अमा) गृहम्। अमेति गृहनाम (निघं०३.४) ॥१५॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। ये मनुष्या दुर्गमान् मार्गान् सुगमान् कुर्वन्ति उत्तमानि गृहाणि निर्माय स्वयमन्याँश्च तत्र निवासयन्ति, त एव जगति सुखकरा भवन्ति ॥१५॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O Vishvedevas, bounties of nature divine and leading lights of humanity, stay you all generous as ever, shining as the sun on high above all. Make our march of progress simple and manageable, and protect our hearth and home.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

Who are in this world givers of bliss-is told.

अन्वय:

O enlightened persons ! you who are good donors of virtues and the best, who are like the sun among the worlds, having good desires within and full of light, good protectors, make our homes easily approachable, because you are our real guides.

भावार्थभाषाः - Those persons, who make unthreadable highways safe for travel and construct good houses for their own living and for others, live comfortably.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जी माणसे दुर्गम मार्ग सुगम करतात व उत्तम घरे बनवून स्वतःचा व इतरांचा निवास करतात, करवितात तीच जगाला सुखी करणारी असतात. ॥ १५ ॥