वांछित मन्त्र चुनें
371 बार पढ़ा गया

नू स॒द्मानं॑ दि॒व्यं नंशि॑ देवा॒ भार॑द्वाजः सुम॒तिं या॑ति॒ होता॑। आ॒सा॒नेभि॒र्यज॑मानो मि॒येधै॑र्दे॒वानां॒ जन्म॑ वसू॒युर्व॑वन्द ॥१२॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

nū sadmānaṁ divyaṁ naṁśi devā bhāradvājaḥ sumatiṁ yāti hotā | āsānebhir yajamāno miyedhair devānāṁ janma vasūyur vavanda ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

नु। स॒द्मान॑म्। दि॒व्यम्। नंशि॑। दे॒वाः॒। भार॑त्ऽवाजः। सु॒ऽम॒तिम्। या॒ति॒। होता॑। आ॒सा॒नेभिः॑। यज॑मानः। मि॒येधैः॑। दे॒वाना॑म्। जन्म॑। व॒सु॒ऽयुः। व॒व॒न्द॒ ॥१२॥

371 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:51» मन्त्र:12 | अष्टक:4» अध्याय:8» वर्ग:13» मन्त्र:2 | मण्डल:6» अनुवाक:5» मन्त्र:12


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर कौन धन्यवाद के योग्य हैं, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (देवा) विद्वानो ! जो (भारद्वाजः) विज्ञान को धारण किये (होता) देनेवाला (सुमतिम्) शोभन बुद्धि को (याति) प्राप्त होता है वह (नू) शीघ्र (दिव्यम्) मनोहर (सद्मानम्) जिसमें स्थिर होता उस घर को (नंशि) व्याप्त होता है। जो (वसूयुः) द्रव्यों की कामना करने और (यजमानः) यज्ञ करनेवाला (मियेधैः) प्रेरणा देनेवाले (आसानेभिः) बैठे हुए ऋत्विजों के साथ (देवानाम्) विद्वानों के (जन्म) उत्पन्न होने की (ववन्द) प्रशंसा करता है, उसका तुम सत्कार करो ॥१२॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो ! जो राजा के विद्या और जन्म की प्रशंसा करते, वे शुद्ध सुख को प्राप्त होते हैं, जैसे बहुत विद्वानों के साथ यज्ञ करनेवाला यज्ञ को सुभूषित कर समस्त जगत् का उपकार करता है, वैसे ही विद्वान् जन पढ़ाने और उपदेशों से सब को प्राज्ञ (उत्तम ज्ञाता) कर प्रशंसा को प्राप्त होते हैं ॥१२॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'दिव्य सद्म' तथा 'सुमति'

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (देवा:) ='माता, पिता, आचार्य, अतिथि' रूप देवो! (भारद्वाजः) = अपने में शक्ति का भरण करनेवाला यह उपासक (नु) = निश्चय से शीघ्र ही (दिव्यं सद्मानम्) = दिव्य सद्म को नंशि प्राप्त हो। 'दिव्य सद्म', अर्थात् प्रकाशमय घर को यह प्राप्त करनेवाला हो । हे देवो! (होता) = दानपूर्वक अदन करनेवाला यह भारद्वाज (सुमतिं याति) = कल्याणी मति को प्राप्त करता है। [२] (आसानेभिः) = समीप बैठे हुए (मियेधैः) = पवित्र लोगों के साथ (यजमानः) = यज्ञ करता हुआ यह (वसूयुः) = वस्तुओं की प्राप्ति की कामनावाला उपासक (देवानां जन्म) = दिव्यगुणों के जन्म व विकास को (ववन्द) = स्तुत करता है। दिव्यगुणों के विकास की ही प्रशंसा करता है। इस प्रकार इस दिव्यगुणों के विकास को प्रशंसित करता हुआ इन दिव्य गुणों के धारण के लिये ही यत्नशील होता है । भावार्थ- हम 'उत्तम माता, पिता, आचार्य व अतिथियों' की कृपा से अपने गृह को प्रकाशमय बना पायें। हम सुमति को प्राप्त होनेवाले हों। दिव्यगुणों का अपने मैं विकास कर पायें।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनः के धन्यवादार्हाः सन्तीत्याह ॥

अन्वय:

हे देवा विद्वांसो ! यो भारद्वाजो होता सुमतिं याति स नू दिव्यं सद्मानं नंशि। यो वसूयुर्यजमानो मियेधैरासानेभिस्सह देवानां जन्म ववन्द तं यूयं सत्कुरुत ॥१२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (नू) सद्यः। अत्र ऋचि तुनुघेति दीर्घः। (सद्मानाम्) यस्मिन् सीदति तम् (दिव्यम्) कमनीयम् (नंशि) व्याप्नोति (देवाः) विद्वांसः (भारद्वाजः) धृतविज्ञानः (सुमतिम्) शोभनां प्रज्ञाम् (याति) प्राप्नोति (होता) दाता (आसानेभिः) आसीनैर्ऋत्विग्भिस्सह (यजमानः) यज्ञकर्ता (मियेधैः) प्रेरकैः (देवानाम्) विदुषाम् (जन्म) प्रादुर्भावम् (वसूयुः) वसूनि द्रव्याणि कामयमानः (ववन्द) वन्दति प्रशंसति ॥१२॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्या ! ये राज्ञो विद्याजन्मे प्रशंसन्ति ते शुद्धं सुखमाप्नुवन्ति यथा बहुभिर्विद्वद्भिस्सह यजमानो यज्ञमलङ्कृत्य सर्वं जगदुपकरोति तथैव विद्वांसोऽध्यापनोपदेशाभ्यां सर्वान् प्रज्ञान् कृत्वा प्रशंसां यान्ति ॥१२॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O divine powers, the bearer of knowledge who invokes the divinities and serves the nobilities in yajnic programmes is blest with divine peace and settlement and enjoys wisdom and divine guidance. The yajamana in pursuit of wealth and excellence, sitting with inspiring and adorable yajakas, obtains the vision of rising divinities in his life.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

Who deserve thanks-is further told.

अन्वय:

O enlightened persons ! that liberal donor, who is upholder of knowledge gets good intellect. He also gets good and desirable home to dwell in. Honor that performer of Yajnas (non-violent sacrifices) who desiring good articles, knows the origin or manifestation of the highly learned persons along with the urging priest, who are seated there at the altar.

भावार्थभाषाः - O men ! those, who praise the birth of the king from the knowledge enjoy pure happiness. As a performer of the Yajnas, having adorned the yajna with the help of many enlightened persons, does good to the whole world, so the scholar making all intelligent by teaching and preaching gets great honor.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे माणसांनो ! जे राजाच्या विद्याजन्माची (द्विज) प्रशंसा करतात ते शुद्ध सुख प्राप्त करतात. जसा अनेक विद्वानांबरोबर याज्ञिक यज्ञाला सुशोभित करून संपूर्ण जगावर उपकार करतो तसेच विद्वान लोक अध्यापन व उपदेश याद्वारे सर्वांना विद्वान करून प्रशंसायुक्त बनतात. ॥ १२ ॥