वांछित मन्त्र चुनें
368 बार पढ़ा गया

ते नो॑ रु॒द्रः सर॑स्वती स॒जोषा॑ मी॒ळ्हुष्म॑न्तो॒ विष्णु॑र्मृळन्तु वा॒युः। ऋ॒भु॒क्षा वाजो॒ दैव्यो॑ विधा॒ता प॒र्जन्या॒वाता॑ पिप्यता॒मिषं॑ नः ॥१२॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

te no rudraḥ sarasvatī sajoṣā mīḻhuṣmanto viṣṇur mṛḻantu vāyuḥ | ṛbhukṣā vājo daivyo vidhātā parjanyāvātā pipyatām iṣaṁ naḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

ते। नः॒। रु॒द्रः। सर॑स्वती। स॒ऽजोषाः॑। मी॒ळ्हुष्म॑न्तः। विष्णुः॑। मृ॒ळ॒न्तु॒। वा॒युः। ऋ॒भु॒क्षाः। वाजः॑। दैव्यः॑। वि॒ऽधा॒ता। प॒र्जन्या॒वाता॑। पि॒प्य॒ता॒म्। इष॑म्। नः॒ ॥१२॥

368 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:50» मन्त्र:12 | अष्टक:4» अध्याय:8» वर्ग:10» मन्त्र:2 | मण्डल:6» अनुवाक:5» मन्त्र:12


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर विद्वान् जन क्या करें, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे अध्यापक और उपदेशको ! (सरस्वती) बहुत विज्ञानयुक्त (सजोषाः) समान प्रीति सेवनेवाले (पर्जन्यावाता) मेघ और वात के समान आप दोनों जैसे (ते) वे अर्थात् (रुद्रः) दुष्टों को रुलानेवाला (विष्णुः) व्यापक अग्नि (वायुः) पवन (ऋभुक्षाः) मेधावी जन (वाजः) अन्न (दैव्यः) विद्वानों से किया हुआ व्यवहार और (विधाता) विधान करनेवाला ये सब (मीळ्हुष्मन्तः) बहुत वीर्य सेचक आदि गुणोंवाले होते हुए (नः) हम लोगों को (मृळन्तु) सुखी करें, वैसे (नः) हम लोगों के लिये (इषम्) अन्नादि पदार्थों को (पिप्यताम्) ब़ढ़ाओ ॥१२॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। हे विद्वानो ! जैसे ईश्वर से निर्मित किये हुए पृथिवी आदि पदार्थ प्राणियों को सुखी करते हैं, वैसे ही तुम विद्यादान से सब को सुखी करो ॥१२॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

अन्न का वर्धन

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (ते) = वे सब देव (नः) = हमें (मृडन्तु) = सुखी करें। (रुद्रः) सब दुःखों का द्रावण करनेवाला प्रभु, सरस्वती ज्ञान की अधिष्ठात्री देवता, (विष्णुः) = व्यापकता व उदारता की देवता तथा (वायुः) = क्रियाशीलता की देवता [वा गतौ] ये सब (सजोषाः) = समान रूप से प्रीतिवाले होती हुईं (मीढुष्मन्तः) = हमारे लिये सुखों का वर्षण करनेवाले हो । 'प्रभु का उपासन, ज्ञान, उदार हृदयता तथा क्रियाशीलता' हमारे जीवन को सुखी बनायें। [२] (ऋभुक्ष:) = ज्ञान दीप्ति में निवास करनेवाला, (वाज:) = शक्तिशाली, (दैव्यः विधाता) = दिव्यगुण सम्पन्न निर्माण कर्ता पुरुष (नः) = हमारे लिये (इषम्) = प्रेरणा को (पिप्यताम्) = बढ़ायें । अर्थात् इन से प्रेरणा को प्राप्त करके हम भी ज्ञान दीप्त शक्तिशाली व दिव्य गुण सम्पन्न बनें तथा निर्माण के कार्यों में प्रवृत्त हों। [३] तथा (पर्जन्यावाता) = मेघ व वायु हमारे लिये (इषम्) = उत्तम अन्न को (पिप्यताम्) = बढ़ानेवाले हों। मेघ व वायु [Monsoon winds ] द्वारा उत्पन्न उत्तम अन्नों से हम अपने जीवनों को आप्यायित करनेवाले हों ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ-'प्रभु का उपासन, ज्ञान, उदारता व क्रियाशीलता' हमारे जीवन को सुखी करें। हम 'ज्ञानी, शक्तिशाली, दिव्यगुण- सम्पन्न, निर्माण कार्य प्रवृत्त' पुरुषों के सम्पर्क में आएँ। मेघ व वायु से उत्पन्न किये गये अन्नों का सेवन करें।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्विद्वांसः किं कुर्युरित्याह ॥

अन्वय:

हे अध्यापकोपदेशकौ ! सरस्वती सजोषाः पर्जन्यावातेव भवन्तौ यथा ते रुद्रो विष्णुर्वायुर्ऋभुक्षा वाजो दैव्यो विधाता मीळ्हुष्मन्तो नो मृळन्तु तथा न इषं पिप्यताम् ॥१२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (ते) (नः) अस्मान् (रुद्रः) दुष्टानां रोदयिता (सरस्वती) बहुविज्ञानयुक्ता (सजोषाः) समानप्रीतिसेवी (मीळ्हुष्मन्तः) मीळ्हुषो बहवो वीर्यसेचकादयो गुणा येषां ते (विष्णुः) व्यापको विद्युदग्निः (मृळन्तु) (वायुः) (ऋभुक्षाः) मेधावी (वाजः) अन्नम् (दैव्यः) देवैः कृतः (विधाता) विधानकर्त्ता (पर्जन्यावाता) पर्जन्यश्च वातश्च तौ (पिप्यताम्) वर्धयेताम् (इषम्) अन्नादिकम् (नः) अस्मभ्यमस्मान् वा ॥१२॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। हे विद्वांसो ! यथेश्वरेण निर्मिताः पृथिव्यादयः पदार्थाः प्राणिनः सुखयन्ति तथैव यूयं विद्यादिदानेन सर्वान् सुखयत ॥१२॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - May Rudra, lord of justice and punishment, Sarasvati, mother of knowledge and speech, Vishnu, omnipresent spirit of the universe, Vayu, the winds, Rbhuksha, expert artist, universal energy, divine favour, law giver, clouds and winds, all virile and friendly, bring us food and energy and give us peace and felicity.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What should the enlightened men do-is told.

अन्वय:

O teachers and preachers ! you who are endowed with much knowledge, equal love and service and benevolent like the cloud and the air, increase our food materials, strength and knowledge, as the mighty commander of an Army, causing the wicked to weep, pervading electric fire, food, chief maker of laws, appointed by the enlightened men and wise men full of virility, make us happy.

भावार्थभाषाः - O highly learned persons ! as the earth and other things made by God make all creatures happy, so you should make them all happy by giving good knowledge and education.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. हे विद्वानांनो ! जसे ईश्वराने निर्माण केलेले पृथ्वी इत्यादी पदार्थ प्राण्यांना सुखी करतात तसे तुम्ही विद्यादान करून सर्वांना सुखी करा. ॥ १२ ॥