वांछित मन्त्र चुनें

प्र वा॒युमच्छा॑ बृह॒ती म॑नी॒षा बृ॒हद्र॑यिं वि॒श्ववा॑रं रथ॒प्राम्। द्यु॒तद्या॑मा नि॒युतः॒ पत्य॑मानः क॒विः क॒विमि॑यक्षसि प्रयज्यो ॥४॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

pra vāyum acchā bṛhatī manīṣā bṛhadrayiṁ viśvavāraṁ rathaprām | dyutadyāmā niyutaḥ patyamānaḥ kaviḥ kavim iyakṣasi prayajyo ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

प्र। वा॒युम्। अच्छ॑। बृ॒ह॒ती। म॒नी॒षा। बृ॒हत्ऽर॑यिम्। वि॒श्वऽवा॑रम्। र॒थ॒ऽप्राम्। द्यु॒तद्ऽया॑मा। नि॒ऽयुतः॑। पत्य॑मानः। क॒विः। क॒विम्। इ॒य॒क्ष॒सि॒। प्र॒य॒ज्यो॒ इति॑ प्रऽयज्यो ॥४॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:49» मन्त्र:4 | अष्टक:4» अध्याय:8» वर्ग:5» मन्त्र:4 | मण्डल:6» अनुवाक:4» मन्त्र:4


365 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर मनुष्य क्या करें, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (प्रयज्यो) उत्तमता से यज्ञ करनेवाले ! (पत्यमानः) ऐश्वर्य की इच्छा करते हुए (कविः) विद्वान् आप जो (द्युतद्यामा) जिससे विशेषकर पदार्थ प्रकाशित होते हैं ऐसी (बृहती) बड़ी (मनीषा) बुद्धि है उससे जो (बृहद्रयिम्) जिससे बहुत धन सिद्ध होता उस (विश्ववारम्) और जो समस्त उत्तम व्यवहार को स्वीकार करता वा (रथप्राम्) रथ को परिपूर्ण करता वा (कविम्) विद्वान् के समान क्रमपूर्वक बुद्धि प्राप्त होती उस (वायुम्) वायु और इसके (नियुतः) निश्चित गतिवाले वेगरूप घोड़ों को (अच्छा) (प्र, इयक्षसि) मिलते हैं तो कौन-कौन चाहे हुए पदार्थ को नहीं प्राप्त होते हैं ॥४॥
भावार्थभाषाः - जो मनुष्य शुद्ध बुद्धि और योगाभ्यास से सर्व सुख देने तथा सर्व जगत् के धारण करनेवाले पवन को प्राणायाम में वश करते हैं, वे सर्वसुख को प्राप्त होते हैं ॥४॥
365 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

नियुतः पत्यमानः

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (बृहती) = हमारे वर्धन की कारणभूत (मनीषा) = स्तुति (वायुम्) = उस गति के द्वारा सब बुराइयों का हिंसन करनेवाले प्रभु की (अच्छा) = ओर [प्र गच्छेत्] जाये । उस प्रभु की ओर जो (बृहद्रयिम्) = महान् ऐश्वर्यवाले हैं, (विश्ववारम्) = सब से वरने के योग्य हैं, (रथप्राम्) = हमारे शरीर-रथों का पूरण करनेवाले हैं। [२] हे (प्रयज्यो) = प्रकर्षेण द्रष्टव्य प्रभो! आप (द्युतद्यामा) = दीप्त रथवाले हैं। (नियुतः पत्यमान:) = हमारे इन इन्द्रियाश्वों के ऐश्वर्यवाले हैं, इनके स्वामी आप ही हैं। आप ही हमें इन इन्द्रियाश्वों को प्राप्त कराते हैं । (कवि:) = क्रान्तदर्शी हैं। और (कविम्) = क्रान्तदर्शी ज्ञानी पुरुषों को ही इयक्षसि प्राप्त होते हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम प्रभु का स्तवन करें। प्रभु हमें उत्कृष्ट धनों को प्राप्त करायेंगे। उत्कृष्ट इन्द्रियाश्वों को प्राप्त करानेवाले प्रभु ही हैं।
365 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्मनुष्याः किं कुर्युरित्याह ॥

अन्वय:

हे प्रयज्यो ! पत्यमानः कविस्त्वं या द्युतद्यामा बृहती मनीषा तया यदि बृहद्रयिं विश्ववारं रथप्रां कविं वायुमस्य नियुतश्चाच्छा प्रेयक्षसि तर्हि किं किमभीष्टं न प्राप्नोषि ॥४॥

पदार्थान्वयभाषाः - (प्र) प्रकर्षेण (वायुम्) पवनम् (अच्छा) अत्र संहितायामिति दीर्घः। (बृहती) महती (मनीषा) प्रज्ञा (बृहद्रयिम्) महान्रयिर्यस्मात्तम् (विश्ववारम्) यो विश्वं सर्वमुत्तमं व्यवहारं वृणोति तम् (रथप्राम्) यो रथानि यानानि पूर्यते तम् (द्युतद्यामा) द्युतन्तो विद्योतमाना पदार्था यया सा (नियुतः) निश्चितगतिमतः (पत्यमानः) ऐश्वर्यमिच्छन् (कविः) विद्वान् (कविम्) विद्वांसमिव क्रान्तप्रज्ञम् (इयक्षसि) सङ्गच्छसे प्राप्नोषि वा। इयक्षतीति गतिकर्म्मा। (निघं०२.१४) (प्रयज्यो) यः प्रकर्षेण यजति तत्सम्बुद्धौ ॥४॥
भावार्थभाषाः - ये मनुष्याः शुद्धया बुद्ध्या योगाभ्यासेन च सर्वसुखप्रदं सर्वजगद्धरं वायुं प्राणायामे वशीकुर्वन्ति ते सर्वाणि सुखानि प्राप्नुवन्ति ॥४॥
365 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O venerable scholar of vision and imagination, dedicated to in-depth research with ambition for the honour and glory of success, with your brilliant and far-reaching intelligence and application, you study and plan to harness the abundantly rich and powerful universal energy of the divine wind and its carrier forces of energy, immensely useful to drive the chariot over the paths of light in space. Venerable scholar, honour the visionary seer, his vision and learning.$(Swami Dayananda applies this manta also to the control of breath, pranic energy and mind for flights of the soul in samadhi for the achievement of supra- sensuous experiences of universal nature.)
365 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What should men do again-is told.

अन्वय:

O well-performer of the Yajnas ! if you, who being desirous of wealth and endowed with bright and great (sharp) intellect, apply air which can lead to abundant wealth (when properly utilized) which drives cars and brightens objects (with the combination of fire) which is useful for many good dealings and its properties like speed (which are like herself) what desirable thing is there that you cannot achieve?

भावार्थभाषाः - Those men, who with pure intellect and by the practice of Yoga control air, which is bestower of all happiness and upholder of the world in Pranayama; attain all delight.
365 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - भावार्थ -जी माणसे शुद्ध बुद्धी व योगाभ्यास याद्वारे सुख देणाऱ्या व जगाचे धारण करणाऱ्या वायूला प्राणायामाने वश करतात ती सर्व सुख प्राप्त करतात. ॥ ४ ॥