वांछित मन्त्र चुनें
देवता: इन्द्र: ऋषि: गर्गः छन्द: बृहती स्वर: मध्यमः

यु॒जा॒नो ह॒रिता॒ रथे॒ भूरि॒ त्वष्टे॒ह रा॑जति। को वि॒श्वाहा॑ द्विष॒तः पक्ष॑ आसत उ॒तासी॑नेषु सू॒रिषु॑ ॥१९॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yujāno haritā rathe bhūri tvaṣṭeha rājati | ko viśvāhā dviṣataḥ pakṣa āsata utāsīneṣu sūriṣu ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यु॒जा॒नः। ह॒रिता॑। रथे॑। भूरि॑। त्वष्टा॑। इ॒ह। रा॒ज॒ति॒। कः। वि॒श्वाहा॑। द्वि॒ष॒तः। पक्षः॑। आ॒स॒ते॒। उ॒त। आसी॑नेषु। सू॒रिषु॑ ॥१९॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:47» मन्त्र:19 | अष्टक:4» अध्याय:7» वर्ग:33» मन्त्र:4 | मण्डल:6» अनुवाक:4» मन्त्र:19


421 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर वह जीव इस देह में कैसा वर्त्ताव करे, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - जैसे ( कः) कोई भी सारथी (रथे) सुन्दर वाहन के सदृश शरीर में (हरिता) ले चलनेवाले घोड़ों को (युजानः) जोड़ता हुआ (भूरि) बहुत (राजति) प्रकाशित होता है, वैसे (त्वष्टा) सूक्ष्म करनेवाला जीव (इह) इस शरीर में (राजति) प्रकाशित होता है और (कः) कौन (इह) इस शरीर में (विश्वाहा) सब दिन (द्विषतः) द्वेष से युक्त का (पक्षः) ग्रहण करता (आसते) है और (उत) भी (आसीनेषु) स्थित (सूरिषु) विद्वानों में मूर्ख का आश्रय कौन करता है ॥१९॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। हे मनुष्यो ! सदा ही मूर्खों का पक्ष त्याग के विद्वानों के पक्ष में वर्त्ताव करिये और जैसे अच्छा सारथी घोड़ों को अच्छे प्रकार वश में करके रथ में जोड़ कर सुख से गमन आदि कार्यों को सिद्ध करता है, वैसे जितेन्द्रिय जीव सम्पूर्ण अपने प्रयोजनों को सिद्ध कर सकता है और जैसे कोई दुष्ट सारथी घोड़ों से युक्त रथ में स्थित होकर दुःखी होता है, वैसे ही अजित इन्द्रियाँ जिसमें ऐसे शरीर में स्थित होकर जीव दुःखी होता है ॥१९॥
421 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

द्विषतः पक्षः [शत्रुओं को भूननेवाले प्रभु ]

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (त्वष्टा) = वे दीप्त [त्वृष्] व निर्माता [त्वक्ष्] प्रभु (इह) = इस हमारे जीवन में (रथे) = शरीररथ में (हरिता) = ज्ञानेन्द्रिय व कर्मेन्द्रिय रूप अश्वों को (युजानः) = युक्त करते हुए भूरि राजति खूब ही दीप्त होते हैं। प्रभु ने इन इन्द्रियों में अद्भुत ही शक्ति की स्थापना की है। इन इन्द्रियों में प्रभु की महिमा प्रकट हो रही है । [२] (उत) = और (आसीनेषु) = उपासना में बैठे हुए सूरिषु इन स्तोताओं में (कः) = वे अनिर्वचनीय प्रभु ही (विश्वाहा) = सदा (द्विषतः पक्षः) = शत्रुओं को पका डालनेवाले के रूप में (आसते) = स्थित होते हैं। प्रभु ही उपासक के शत्रुओं को भून डालनेवाले हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु ने शरीर-रथ में इन्द्रियाश्वों को जोता है, इन इन्द्रियों में प्रभु की महिमा प्रकट होती है। प्रभु ही उपासकों के शत्रुओं को भूननेवाले हैं।
421 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनः स जीवोऽत्र देहे कथं वर्त्तेतेत्याह ॥

अन्वय:

यथा कश्चित्सारथी रथे हरिता युजानो भूरि राजति तता त्वष्टेह शरीरे राजति क इह विश्वाहा द्विषतः पक्ष आसते, उताप्यासीनेषु सूरिषु मूर्खाश्रयं कः करोति ॥१९॥

पदार्थान्वयभाषाः - (युजानः) समादधानः (हरिता) हरणशीलावश्वौ (रथे) रमणीये यान इव शरीरे (भूरि) बहु (त्वष्टा) तनूकर्त्ता जीवः (इह) अस्मिञ्छरीरे (राजति) प्रकाशते (कः) (विश्वाहा) सर्वाण्यहानि (द्विषतः) द्वेषयुक्तस्य (पक्षः) परिग्रहः (आसते) आस्ते। अत्र बहुलं छन्दसीत्येकवचनस्य बहुवचनम्। (उत) (आसीनेषु) स्थितेषु (सूरिषु) विद्वत्सु ॥१९॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। हे मनुष्याः ! सदैव मूर्खाणां पक्षं विहाय विद्वत्पक्षे वर्त्तन्ताम्। यथा सुसारथिरश्वान् सन्नियम्य रथे योजयित्वा सुखेन गमनादिकार्य्यं साध्नोति तथा जितेन्द्रियो जीवः सर्वाणि स्वप्रयोजनानि साद्धुं शक्नोति यथा कश्चिद्दुष्टसारथिरश्वयुक्ते रथे स्थित्वा दुःखी भवति तथैवाऽजितेन्द्रियशरीरे स्थित्वा जीवो दुःखी जायते ॥१९॥
421 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - With its powers and potentials yoked to its chariot-like body form, Tvashta, the soul, shines gloriously in its existential form here. It takes the best form of its love and choice by karma, for who would choose to be with the malicious fools day and night when the wise and visionaries are sitting close by?
421 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How does soul behave in the body-is told.

अन्वय:

As a charioteer yoking horses in the charming chariot shines very well, so the soul shines in the body (which is like a chariot with senses as horses). Who will take the side of the ignorant people, when wise enlightened men are sitting there' ?

भावार्थभाषाः - O men ! you should give up the ignorant men and always side with the enlightened men. As a good side of charioteer controls the horses well and by yoking them in the chariot, easily reaches destination, so, a soul by self-control can accomplish all its purposes. As a charioteer feels sad in a chariot yoked with wicked horses, in the same manner, the soul feel miserable in a body without self control.
421 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. हे माणसांनो ! सदैव मूर्खांच्या पक्षाचा त्याग करून विद्वानाच्या पक्षात राहा. जसा उत्तम सारथी घोड्यांना चांगल्या प्रकारे वश करून रथाला जोडून सुखाने यात्रा करतो, तसा जितेंद्रिय जीव आपल्या संपूर्ण प्रयोजनांना सिद्ध करू शकतो. जसा एखादा दुष्ट सारथी अश्वयुक्त रथात बसूनही दुःखी होतो तसे अजितेंद्रिय शरीरात जीव दुःखी होतो. ॥ १९ ॥