वांछित मन्त्र चुनें

इन्द्रो॒ यज्व॑ने पृण॒ते च॑ शिक्ष॒त्युपेद्द॑दाति॒ न स्वं मु॑षायति। भूयो॑भूयो र॒यिमिद॑स्य व॒र्धय॒न्नभि॑न्ने खि॒ल्ये नि द॑धाति देव॒युम् ॥२॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

indro yajvane pṛṇate ca śikṣaty uped dadāti na svam muṣāyati | bhūyo-bhūyo rayim id asya vardhayann abhinne khilye ni dadhāti devayum ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

इन्द्रः॑। यज्व॑ने। पृ॒ण॒ते। च॒। शि॒क्ष॒ति॒। उप॑। इत्। द॒दा॒ति॒। न। स्वम्। मु॒षा॒य॒ति॒। भूयः॑ऽभूयः। र॒यिम्। इत्। अ॒स्य॒। व॒र्धय॑न्। अभि॑न्ने। खि॒ल्ये। नि। द॒धा॒ति॒। दे॒व॒ऽयुम् ॥२॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:28» मन्त्र:2 | अष्टक:4» अध्याय:6» वर्ग:25» मन्त्र:2 | मण्डल:6» अनुवाक:3» मन्त्र:2


471 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर राजा क्या करे, इस विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! जो (इन्द्रः) राजा (अस्य) इस संसार के मध्य में (रयिम्) विद्यारूप धन को (इत्) (वर्धयन्) बढ़ाता हुआ (अभिन्ने) इकट्ठे हुए व्यवहार में और (खिल्ये) टुकड़ों में हुए के बीच (च) भी (देवयुम्) विद्वानों की कामना करते हुए विद्वान् को (भूयोभूयः) वारंवार (नि, दधाति) निरन्तर धारण करता है और (स्वम्) अपने ज्ञान को (न) नहीं (मुषायति) चुराता है और (यज्वने) यज्ञ के करनेवाले के लिये (उप, शिक्षति) विद्या देता है और (पृणते) सुखयुक्त करता है (च) और (ददाति) देता है, वह (इत्) ही सबको बढ़ा सकता है ॥२॥
भावार्थभाषाः - वे ही विद्वान् यथार्थवक्ता हैं, जो निष्कपटता से वार-वार प्रतिदिन विद्याकोश को योग्य के लिये देते हैं ॥२॥
471 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'यज्वा पृणन्' की अभिन्न खिल्य में स्थिति

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (इन्द्रः) = वह परमैश्वर्यशाली प्रभु (यज्वने) = यज्ञशील पुरुष के लिये, (च) = और (पृणते) = स्तुतियों के द्वारा प्रीणित करनेवाले पुरुष के लिये (शिक्षति) = आवश्यक धन को देता है। (उप इत् ददाति) = समीप प्राप्त होकर देता ही है। इस यज्ञशील पुरुष के (स्वं न मुषायति) = धन की अपहृत नहीं करता। [२] (अस्य) = इस यज्ञशील वस्तुतियों के द्वारा प्रीणित करनेवाले मनुष्य के (रयिम्) = ऐश्वर्य को (इत्) = निश्चय से (भूयः भूयः) = अधिक और अधिक (वर्धयन्) = बढ़ाता हुआ, इस (देवयुम्) = दिव्य गुणों को अपने साथ जोड़ने की कामनावाले पुरुष को (अभिन्ने) = शत्रुओं से (न विदीर्ण) = किये जानेवाले (खिल्ये) = अप्रतिहत स्थान में (निदधाति) = स्थापित करते हैं। तमोगुण व रजोगुण से ऊपर उठाकर सत्त्वगुण में स्थापित करते हैं। इस सत्त्वगुण में स्थित हुआ-हुआ यह पुरुष वासनारूप शत्रुओं से आक्रान्त नहीं होता।
भावार्थभाषाः - भावार्थ– प्रभु यज्ञशील स्तोता के धन को बढ़ाते हैं और इसे सत्त्वगुण में स्थापित करके वासनाओं से आक्रान्त नहीं होने देते।
471 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुना राजा किं कुर्यादित्याह ॥

अन्वय:

हे मनुष्या ! य इन्द्रोऽस्य संसारस्य मध्ये रयिमिद् वर्धयन्नभिन्ने खिल्ये च देवयुं भूयोभूयो नि दधाति स्वं न मुषायति यज्वन उपशिक्षति पृणते च ददाति स इदेव सर्वान् वर्धयितुं शक्नोति ॥२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (इन्द्रः) राजा (यज्वने) यज्ञस्य कर्त्रे (पृणते) सुखयते (च) (शिक्षति) विद्यां ददाति। अत्र व्यत्ययेन परस्मैपदम् (उप) (इत्) (ददाति) (न) निषेधे (स्वम्) स्वकीयं बोधम् (मुषायति) चोरयति (भूयोभूयः) (रयिम्) विद्याधनम् (इत्) एव (अस्य) संसारस्य मध्ये (वर्धयन्) (अभिन्ने) एकीभूते व्यवहारे (खिल्ये) खण्डेषु भवे (नि) (दधाति) (देवयुम्) देवान् विदुषः कामयमानं विद्वांसम् ॥२॥
भावार्थभाषाः - त एव विद्वांस आप्ताः सन्ति ये निष्कपटत्वेन पुनः पुनः प्रतिदिनं विद्यानिधिं योग्याय ददति ॥२॥
471 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, the ruler, gives protection and maintenance grants to the man dedicated to yajna. He engages him in creative and educational work and thus gives him fulfilment and purpose in life. This way too he does not deplete his own knowledge and culture but maintains it. Constantly and continuously he adds to the wealth of the nation and, in every region of the land, he looks after and maintains the devotees of learning, society and divinity without taking away anything from them materially.
471 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What should a king do-is further told.

अन्वय:

That king alone is able to make all grow harmoniously, who increases the wealth of true knowledge and establishes a man desiring the association of the enlightened persons in unified and separate dealing; who does not deprive any one of the knowledge of himself, gives instructions to the performer of the Yajna and to him who makes all happy.

भावार्थभाषाः - Those only are most reliable and absolutely truthful and enlightened persons who give again and again the treasure of true knowledge to the deserving seekers of truth without deceit.
471 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जे निष्कपटीपणाने वारंवार व दररोज योग्य लोकांना विद्या निधी देतात तेच विद्वान असतात. ॥ २ ॥