वांछित मन्त्र चुनें

वेषि॒ ह्य॑ध्वरीय॒तामग्ने॒ होता॒ दमे॑ वि॒शाम्। स॒मृधो॑ विश्पते कृणु जु॒षस्व॑ ह॒व्यम॑ङ्गिरः ॥१०॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

veṣi hy adhvarīyatām agne hotā dame viśām | samṛdho viśpate kṛṇu juṣasva havyam aṅgiraḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

वेषि॑। हि। अ॒ध्व॒रि॒ऽय॒ताम्। अग्ने॑। होता॑। दमे॑। वि॒शाम्। स॒म्ऽऋधः॑। वि॒श्प॒ते॒। कृ॒णु॒। जु॒षस्व॑। ह॒व्यम्। अ॒ङ्गि॒रः॒ ॥१०॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:2» मन्त्र:10 | अष्टक:4» अध्याय:5» वर्ग:2» मन्त्र:5 | मण्डल:6» अनुवाक:1» मन्त्र:10


378 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर मनुष्यों को कैसा वर्त्तना चाहिये, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (अङ्गिरः) अङ्गों के मध्य में रसरूप (अग्ने) अग्नि के सदृश तेजस्वी (विश्पते) प्रजा के स्वामिन् विद्वन् ! जो (हि) जिस कारण से (होता) दाता आप (अध्वरीयताम्) अपने अध्वर की इच्छा करते हुए (विशाम्) प्रजाजनों के (दमे) गृह में (वेषि) व्याप्त होते हो वह आप (समृधः) उत्तम प्रकार से ऋद्धिवाले (कृणु) करिये और (हव्यम्) ग्रहण करने योग्य का (जुषस्व) सेवन करिये ॥१०॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो ! जैसे अग्नि यज्ञ करनेवालों और प्रजाओं के कार्य्यों को सिद्ध करता है, वैसे ही विद्वान् जन सब के प्रयोजनों को सिद्ध करते हैं ॥१०॥
378 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

यज्ञशीलता व समृद्धि

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (अग्ने) = परमात्मन्! (अध्वरीयताम्) = सदा यज्ञ की कामनावाली (विशाम्) = प्रजाओं के (दमे) = गृह में होता सब कुछ देनेवाले होते हुए आप (हि) = निश्चय से (वेषि) = प्राप्त होते हैं । [२] हे (विश्पते) = सब प्रजाओं के रक्षक प्रभो ! (समृधः कृणु) = हमारे लिये आप समृद्धियों को करिये। और (अंगिरः) = हमारे अंगों में रस का संचार करनेवाले आप (हव्यं जुषस्व) = हव्य पदार्थों का सेवन करिये। आपकी प्रेरणा से हम सदा यज्ञ करके यज्ञशेष का सेवन करनेवाले बनें। यह यज्ञशीलता ही समृद्धि का मार्ग है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम यज्ञशील बनें। प्रभु हमें सब आवश्यक समृद्धियों को प्राप्त करायेंगे ।
378 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्मनुष्यैः कथं वर्त्तितव्यमित्याह ॥

अन्वय:

हे अङ्गिरोऽग्ने विश्पते विद्वन् ! यो हि होता त्वमध्वरीयतां विशां दमे वेषि स त्वं समृधः कृणु हव्यं जुषस्व ॥१०॥

पदार्थान्वयभाषाः - (वेषि) व्याप्नोषि (हि) यतः (अध्वरीयताम्) आत्मनोऽध्वरमिच्छताम् (अग्ने) पावक इव विद्वन् (होता) दाता (दमे) गृहे (विशाम्) प्रजानाम् (समृधः) सम्यगृद्धिमन्तः (विश्पते) प्रजास्वामिन् (कृणु) कुरु (जुषस्व) (हव्यम्) प्राप्तुं गृहीतुमर्हम् (अङ्गिरः) अङ्गानां मध्ये रसरूप ॥१०॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्या ! यथाग्निर्ऋत्विजां प्रजानां च कार्य्याणि साध्नोति तथैव विद्वांसः सर्वेषां प्रयोजनानि निष्पादयन्ति ॥१०॥
378 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Angira, vital fire of life pervading every limb of the body, breath of life vibrating in every part of the universe, eternal highpriest of cosmic yajna, enter, pervade and bless the home of the devotees conducting the yajna of love and non-violence. O lord protector and ruler of the people, make them prosperous, accept and enjoy their holy offering.
378 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How should men deal is further told.

अन्वय:

O learned protector of the people ! you are like the Prana (vital breath), you of the persons who are performers of the non-violent sacrifices- pervade the home Yajnas make people prosperous, and accept this our present (gift. Ed.) which is worth taking (accepting. Ed.).

भावार्थभाषाः - O men! as the fire accomplishes the works of the performers of the Yajnas and the people, likewise enlightened person accomplish the purposes of all.
378 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे माणसांनो ! अग्नी जसे यज्ञ करणाऱ्यांचे व प्रजेचे कार्य पूर्ण करतो तसेच विद्वान लोक सर्वांचे प्रयोजन सिद्ध करतात. ॥ १० ॥