वांछित मन्त्र चुनें

समि॑द्धम॒ग्निं स॒मिधा॑ गि॒रा गृ॑णे॒ शुचिं॑ पाव॒कं पु॒रो अ॑ध्व॒रे ध्रु॒वम्। विप्रं॒ होता॑रं पुरु॒वार॑म॒द्रुहं॑ क॒विं सु॒म्नैरी॑महे जा॒तवे॑दसम् ॥७॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

samiddham agniṁ samidhā girā gṛṇe śucim pāvakam puro adhvare dhruvam | vipraṁ hotāram puruvāram adruhaṁ kaviṁ sumnair īmahe jātavedasam ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

सम्ऽइ॑द्धम्। अ॒ग्निम्। स॒म्ऽइधा॑। गि॒रा। गृ॒णे॒। शुचि॑म्। पा॒व॒कम्। पु॒रः। अ॒ध्व॒रे। ध्रु॒वम्। विप्र॑म्। होता॑रम्। पु॒रु॒ऽवार॑म्। अ॒द्रुह॑म्। क॒विम्। सु॒म्नैः। ई॒म॒हे॒। जा॒तऽवे॑दसम् ॥७॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:15» मन्त्र:7 | अष्टक:4» अध्याय:5» वर्ग:18» मन्त्र:2 | मण्डल:6» अनुवाक:1» मन्त्र:7


401 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर मनुष्यों को क्या करना चाहिये, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! (समिधा) इन्धन के समान पदार्थ से (समिद्धम्) प्रकाशित हुए (अग्निम्) अग्नि को जैसे वैसे वर्त्तमान को (अध्वरे) अहिंसारूप यज्ञ में (ध्रुवम्) बहुत विद्वानों से सत्कार किये गये (अद्रुहम्) द्रोह से रहित (जातवेदसम्) प्रकट हुई विद्या जिसकी ऐसे (विप्रम्) विद्या और विनय से बुद्धिमान् को (गिरा) वाणी से (पुरः) आगे (गृणे) स्तुति करता हूँ (कविम्) पूर्ण विद्या से युक्त को जैसे वैसे (सुम्नैः) सुखों से हम लोग (ईमहे) याचना करें, वैसे आप लोग भी याचना करो ॥७॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो ! आप लोग सत्य के प्रकाशक विद्वानों से विद्या की याचना करो तथा इस विद्या को प्राप्त होकर अन्यों को देओ ॥७॥
401 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'शुचि पावक पुरुवार' प्रभु

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (समिद्धम्) = उस ज्ञानदीप्त (अग्निम्) = अग्रेणी प्रभु को (समिधा) = ज्ञानदीप्ति से तथा (गिरा) = स्तुतिवाणियों से (गृणे) = मैं स्तुत करता हूँ। उस प्रभु को स्तुत करता हूँ जो शुचिम्पूर्ण पवित्र हैं, (पावकम्) = उपासक को पवित्र करनेवाले हैं। (अध्वरे) = हमारे जीवन-यज्ञ में (ध्रुवम्) = जो निश्चल रूप से विद्यमान हैं। उन प्रभु को (पुरः) = सब से पूर्व [गृणे] स्तुत करता हूँ। हमारे जीवन-यज्ञों को प्रभु ही तो चलाते हैं। [२] (विप्रम्) = हमारा विशेषरूप से पूरण करनेवाले, (होतारम्) = सब कुछ देनेवाले (पुरुवारम्) = पालक व पूरक वरणीय धनोंवाले, (अद्रुहम्)= द्रोह से शून्य (कविम्) = क्रान्तदर्शी (जातवेदसम्) = सर्वज्ञ व सर्वधन [वेदस्-wealth] प्रभु को (सुम्ने) = स्तोत्रों के द्वारा (ईमहे) = प्रार्थना करते हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- उस प्रभु की प्रार्थना, स्तुति व उपासना करते हैं जो पवित्र हैं, हमें पवित्र करनेवाले हैं व सब वरणीय वस्तुओं को प्राप्त करानेवाले हैं।
401 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्मनुष्यैः किं कर्त्तव्यमित्याह ॥

अन्वय:

हे मनुष्याः ! समिधा समिद्धमग्निमिव वर्त्तमानमध्वरे ध्रुवं शुचिं पावकं होतारं पुरुवारमद्रुहं जातवेदसं विप्रं गिरा पुरो गृणे कविमिव सुम्नैर्वयमीमहे तथा यूयमपि याचध्वम् ॥७॥

पदार्थान्वयभाषाः - (समिद्धम्) देदीप्यमानम् (अग्निम्) (समिधा) इन्धनेनेव (गिरा) वाण्या (गृणे) (शुचिम्) पवित्रम् (पावकम्) पवित्रकर्त्तारम् (पुरः) पुरस्तात् (अध्वरे) अहिंसामये यज्ञे (ध्रुवम्) निश्चलम् (विप्रम्) विद्याविनयाभ्यां धीमन्तम् (होतारम्) (पुरुवारम्) पुरुभिर्बहुभिर्विद्वद्भिः सत्कृतम् (अद्रुहम्) द्रोहरहितम् (कविम्) पूर्णविद्यम् (सुम्नैः) सुखैः (ईमहे) याचामहे (जातवेदसम्) जातविद्यम् ॥७॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्या ! यूयं सत्यप्रकाशकेभ्यो विद्वद्भ्यो विद्यां याचध्वम्, एतां प्राप्यान्येभ्यो दत्त ॥७॥
401 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - I glorify the lighted fire, pure and purifying power, firm and foremost in holy works of love and non-violent development. In our state of peace and comfort, we celebrate and pray to the vibrant light giver of gifts, universally admired, free from jealousy, poetic creator, all knowing and present in all that exists.
401 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What should men do again is told further.

अन्वय:

O men! I praise an enlightened person who shines and purifies like the fire kindled well with fuel, who is steadfast in non-violent sacrifices, pure, purifier, liberal donor, respected by many scholars, void of malice, wise with knowledge and humility and highly learned. We implore him like a sage full of perfect knowledge with the desire of attaining happiness. So you should also implore him for knowledge and wisdom.

भावार्थभाषाः - O men! you should pray to the enlightened persons who are illuminators of truth for imparting knowledge and having acquired it, give it to others.
टिप्पणी: In this mantra the epithets used for Agni like विप्रम्, कविम्, जातवेदसम् which Prof. Wilson translates as the wise, the farseeing (far sighted. Ed.), and who knows all that exists and which Griffith translates as wise, the holy singer, benevolent etc. It clearly denotes that here the word does not stand for fire but for a wise leader and yet they suppose that this all is the glorification of fire. Dayananda Sarasvati's interpretation is quite straightforward and simple.
401 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे माणसांनो ! तुम्ही सत्यवादी विद्वानांजवळ विद्येची याचना करा व विद्या प्राप्त करून इतरांना द्या. ॥ ७ ॥