वांछित मन्त्र चुनें

अग्ने॒ विश्वे॑भिः स्वनीक दे॒वैरूर्णा॑वन्तं प्रथ॒मः सी॑द॒ योनि॑म्। कु॒ला॒यिनं॑ घृ॒तव॑न्तं सवि॒त्रे य॒ज्ञं न॑य॒ यज॑मानाय सा॒धु ॥१६॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

agne viśvebhiḥ svanīka devair ūrṇāvantam prathamaḥ sīda yonim | kulāyinaṁ ghṛtavantaṁ savitre yajñaṁ naya yajamānāya sādhu ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अग्ने॑। विश्वे॑भिः। सु॒ऽअ॒नी॒क॒। दे॒वैः। ऊर्णा॑ऽवन्तम्। प्र॒थ॒मः। सी॒द॒। योनि॑म्। कु॒ला॒यिन॑म्। घृ॒तऽव॑न्तम्। स॒वि॒त्रे। य॒ज्ञम्। न॒य॒। यज॑मानाय। सा॒धु ॥१६॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:15» मन्त्र:16 | अष्टक:4» अध्याय:5» वर्ग:20» मन्त्र:1 | मण्डल:6» अनुवाक:1» मन्त्र:16


371 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर मनुष्यों को क्या करना चाहिये, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (स्वनीक) सुन्दर सेनावाले (अग्ने) विद्वन् राजन् ! (प्रथमः) प्रसिद्ध आप (विश्वेभिः) सम्पूर्ण (देवैः) विद्वानों वा वीर पुरुषों के साथ (ऊर्णावन्तम्) बहुत ऊर्णा के वस्त्रों से युक्त (योनिम्) गृह में (सीद) वर्त्तमान हो (सवित्रे) संसार को उत्पन्न करने और (यजमानाय) पदार्थों के मिलानेरूप विद्या को जाननेवाले के लिये (कुलायिनम्) गृह आदि सामग्री से और (घृतवन्तम्) बहुत घृत आदि पदार्थों से युक्त (यज्ञम्) सङ्गतिस्वरूप व्यवहार को साधु उत्तम प्रकार (नय) प्राप्त कराइये ॥१६॥
भावार्थभाषाः - हे विद्यायुक्त राजजनो ! आप लोग विद्वानों के सहाय से न्याय के गृहों में ठहर के न्याय करिये और सब मनुष्यों को न्यायमार्ग पर चलाइये, जिससे सब श्रेष्ठ मार्ग में स्थित होकर परोपकारी होवें ॥१६॥
371 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'ऊर्णावान् कुलायी घृतवान्' योनि

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (स्वनीक) = उत्तमरूप व बलवाले (अग्ने) = अग्रेणी प्रभो ! (प्रथमः) = [प्रथ विस्तारे] अतिशयित विस्तारवाले सर्वव्यापक आप (विश्वेभिः देवै:) = सब देवों के साथ (योनिं सीद) = हमारे इस शरीर गृह में आसीन होइये। हमारा यह शरीर दिव्यगुणों का अधिष्ठान बने तथा आपका निवास स्थान हो । यह शरीर जो कि (ऊर्णावन्तम्) = आच्छादनवाला है, अर्थात् सब दोषों से अपने को सुरक्षित करनेवाला है। (कुलायिनम्) = जो प्रशस्त कुलायोंवाला है। एक-एक इन्द्रिय गोलक एक-एक देव का कुलाय [घोंसला] है। जिस शरीर में सब कुलाय बड़े ठीक हैं, सब इन्द्रियों के स्थान अविकृत हैं और (घृतवन्तम्) = प्रशस्त दीप्तिवाला है तथा मलों के क्षरणवाला है। यह शरीर देवों व परमात्मा का निवास स्थान बने । [२] हे प्रभो! आप इस शरीर में स्थित होते हुए (सवित्रे) = निर्माणात्मक कार्यों में प्रवृत्त (यजमानाय) = यज्ञशील इस उपासक के लिये (यज्ञं साधु नय) = यज्ञों को सम्यक् प्राप्त कराइये। इसका जीवन यज्ञशील बने। यज्ञों के द्वारा ही यह आपका यजन [उपासन] करनेवाला हो ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम इस शरीर को सुरक्षावाला [उर्णावान्] उत्तम इन्द्रिय गोलकोंवाला [कुलायी] दीप्तिवाला [घृतवान्] बनाएँ यह देवों के साथ परमात्मा का निवास स्थान बने । प्रभु कृपा से हम यज्ञशील बनें ।
371 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्मनुष्यैः किं कर्त्तव्यमित्याह ॥

अन्वय:

हे स्वनीकाग्ने राजन् ! प्रथमस्त्वं विश्वेभिर्देवैस्सहोर्णावन्तं योनिं सीद सवित्रे यजमानाय कुलायिनं घृतवन्तं यज्ञं साधु नय ॥१६॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अग्ने) विद्वन् (विश्वेभिः) सर्वैः (स्वनीक) शोभनान्यनीकानि सैन्यानि यस्य तत्सम्बुद्धौ (देवैः) विद्वद्भिर्वीरैर्वा (ऊर्णावन्तम्) बहूर्णादिवस्त्रयुक्तम् (प्रथमः) प्रख्यातः (सीद) (योनिम्) गृहम् (कुलायिनम्) गृहादिसामग्रीयुक्तम् (घृतवन्तम्) बहुघृतादिवन्तम् (सवित्रे) जगदुत्पादकाय (यज्ञम्) सङ्गतिमयं व्यवहारम् (नय) प्रापय (यजमानाय) सङ्गतिकरणविद्याविदे (साधु) ॥१६॥
भावार्थभाषाः - हे विद्वांसो ! राजजना यूयं विद्वत्सहायेन न्यायगृहेषु स्थित्वा न्यायं कुरुत सर्वान् मनुष्यान् न्यायपथं नयत येन सर्वे सन्मार्गस्थाः सन्तः परोपकारिणः स्युः ॥१६॥
371 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Agni, lord commander of glorious flame and power, highpriest and foremost yajaka, with brilliant nobilities of nature and humanity, take over this home and sit on this vedi covered with holy grass, the home full of people and prosperity and overflowing with fragrant ghrta, and lead the yajna to a noble end for the yajamana in honour of Savita, lord creator, the cosmic organiser of Nature’s yajna.
371 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What should men do is told further.

अन्वय:

O highly learned king who has many good armies you who are foremost and famous being seated in your home or office which is decked with wooden and other cloth with all enlightened persons or heroes perform well the Yajna (the act of unification) for the pleasure of God the creator of the world and the Yajamana who is well-versed in the science of uniting people and making various articles in proper proportion.

भावार्थभाषाः - O enlightened men, and officers of the State ! being seated in the home provided with all requisite articles abundant and Ghee etc. (that is Ed.). Chambers of justice (courts) with the help of the enlightened persons administer justice. Lead all men towards the path of justice, so that all may become benevolent trading the good path (of righteousness).
371 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे विद्यायुक्त राजजनांनो ! तुम्ही विद्वानांच्या साह्याने न्यायालयात न्याय करा व सर्व माणसांना न्यायमार्गाने चालवा. ज्यामुळे सर्वजण श्रेष्ठ मार्गात स्थित राहून परोपकारी होतील. ॥ १६ ॥