वांछित मन्त्र चुनें

अ॒ग्निर्होता॑ गृ॒हप॑तिः॒ स राजा॒ विश्वा॑ वेद॒ जनि॑मा जा॒तवे॑दाः। दे॒वाना॑मु॒त यो मर्त्या॑नां॒ यजि॑ष्ठः॒ स प्र य॑जतामृ॒तावा॑ ॥१३॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

agnir hotā gṛhapatiḥ sa rājā viśvā veda janimā jātavedāḥ | devānām uta yo martyānāṁ yajiṣṭhaḥ sa pra yajatām ṛtāvā ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अ॒ग्निः। होता॑। गृ॒हऽप॑तिः। सः। राजा॑। विश्वा॑। वे॒द॒। जनि॑म। जा॒तऽवे॑दाः। दे॒वाना॑म्। उ॒त। यः। मर्त्या॑नाम्। यजि॑ष्ठः। सः। प्र। य॒ज॒ता॒म्। ऋ॒तऽवा॑ ॥१३॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:15» मन्त्र:13 | अष्टक:4» अध्याय:5» वर्ग:19» मन्त्र:3 | मण्डल:6» अनुवाक:1» मन्त्र:13


361 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे विद्वानो ! (यः) जो (गृहपतिः) गृह का पालक जैसे वैसे ब्रह्माण्ड का प्रबन्ध करने (होता) धारण करने तथा (जातवेदाः) प्रकट हुए पदार्थों को जाननेवाला और सब का (राजा) न्याय करने तथा (ऋतावा) सत्य और असत्य का विभाग करने (यजिष्ठः) अतिशय यज्ञ करने वा पदार्थों का मेल करनेवाला (अग्निः) सब का प्रकाशक (देवानाम्) दिव्य पदार्थों वा विद्वानों के मध्य में (उत) (मर्त्यानाम्) मनुष्यों के (विश्वा) सम्पूर्ण (जनिमा) जन्मों को (वेद) जानता है (सः) वह हम लोगों को (प्र, यजताम्) अत्यन्त प्राप्त करावे (सः) वह हम लोगों का राजा होवे, ऐसा हम लोग निश्चय करते हैं, वैसे आप लोग भी जानो ॥१३॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो ! जो सम्पूर्ण जगत् और जीवों के कर्म्मों को जानकर फलों को देता है, वही सत्य राजा है, ऐसा जानना चाहिये ॥१३॥
361 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

यजिष्ठ: यजताम्

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (अग्निः) = वे अग्रेणी प्रभु (होता) = इस सृष्टियज्ञ के होता हैं, सब कुछ देनेवाले हैं (गृहपतिः) = वे सब घरों के रक्षक हैं। (सः) = राजा वे ही शासक हैं। वे जातवेदाः- सर्वज्ञ प्रभु (विश्वा जनिमा) = सब जन्मों, विकासों को वेद - जानते हैं। प्रकृति से उत्पन्न होनेवाले सूर्य आदि को वे जानते हैं और साथ ही जीवों के भिन्न-भिन्न शरीरों के धारण करने को वे जानते हैं । [२] वे (यः) = जो अग्नि प्रभु (देवानाम्) = देववृत्ति के पुरुषों के (उत) = और (मर्त्यानाम्) = साधारण मनुष्यों के (यजिष्ठः) = अतिशयेन पूज्य हैं, (सः) = वे (ऋतावा) = ऋत का रक्षण करनेवाले प्रभु (प्रयजताम्) = हमारे लिये उत्कृष्ट पदार्थों के देनेवाले हों।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- वे प्रभु गृहपति हैं, राजा हैं। वे पूज्यतम प्रभु हमारे लिये सब आवश्यक पदार्थों को दें।
361 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे विद्वांसो ! यो गृहपतिरिव होता जातवेदाः सर्वस्य राजा ऋतावा यजिष्ठोऽग्निर्देवानामुत मर्त्यानां विश्वा जनिमा वेद सोऽस्मान् प्र यजतां सोऽस्माकं राजास्त्विति वयं निश्चिनुमस्तथा यूयमप्यवगच्छत ॥१३॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अग्निः) सर्वप्रकाशकः (होता) धर्त्ता (गृहपतिः) गृहस्य पालक इव ब्रह्माण्डस्य प्रबन्धकर्त्ता (सः) (राजा) सर्वेषां न्यायकर्त्ता (विश्वा) सर्वाणि (वेद) जानाति (जनिमा) जन्मानि (जातवेदाः) यो जातान्त्सर्वान् वेत्ति सः (देवानाम्) दिव्यानां पदार्थानां विदुषां वा मध्ये (उत) अपि (यः) (मर्त्यानाम्) सङ्गमयतु (ऋतावा) सत्यासत्ययोर्विभाजकः ॥१३॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्या ! योऽखिलस्य जगतो जीवानां च कर्म्माणि विदित्वा फलानि प्रयच्छति स एव सत्यो राजास्तीति वेदितव्यम् ॥१३॥
361 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Agni is the cosmic highpriest of the dynamics of existence, lord protector of the house of life, ruler omniscient and omnipresent of all that is, and he knows the origin of all that comes into existence. He is the most adorable lord of the bounties of nature and of mortal humanity. May he, lord of truth and law, accept us as participants of cosmic yajna and carry on the yajna of creativity for us.
361 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The same subject of adoration to God is continued.

अन्वय:

O highly learned persons! God Who is Illuminator and Upholder of all, the Director of the whole universe as a man is of his home, Dispenser of justice, is the Omniscient Supreme Being. Being the distinguisher between truth and untruth, and the Greatest Unifier. He knows all births (taking form from the origin-Ed.) of the divine things or enlightened, as well as ordinary mortals. May He unite us with happiness peace and bliss. Let Him be our sovereign, so we resolve. You should also resolve like wise.

भावार्थभाषाः - O men! you should know that God who knows the actions of the souls of the whole universe, and knowing them thoroughly awards their fruit (and Ed.) is only True King or Sovereign.
टिप्पणी: The epithets and expressions like जातवेदाः and विश्वा वेदजनिमा जातवेदाः which Prof. Wilson translates as 'He who knows all, that is, knows all existing beings, and Griffith as' jataveda' knows all generations, clearly indicate that Omniscient God is here meant by जातवेदा अग्निः and not unanimate fire. And yet these western translators erroneously think that fire is meant here and worshipped. How strange ! Griffith quotes and Ludwig says विश्वा वेद जनिमा जातवेदाः knows all generation". Etymology of jatavedah, which is correct but is it applicable to material fire ?
361 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे माणसांनो ! जो संपूर्ण जग व जीवांचे कर्म जाणून फळ देतो तोच खरा राजा आहे, हे जाणले पाहिजे. ॥ १३ ॥