वांछित मन्त्र चुनें

अ॒ग्ना यो मर्त्यो॒ दुवो॒ धियं॑ जु॒जोष॑ धी॒तिभिः॑। भस॒न्नु ष प्र पू॒र्व्य इषं॑ वुरी॒ताव॑से ॥१॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

agnā yo martyo duvo dhiyaṁ jujoṣa dhītibhiḥ | bhasan nu ṣa pra pūrvya iṣaṁ vurītāvase ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अ॒ग्ना। यः। मर्त्यः॑। दुवः॑। धिय॑म्। जु॒जोष॑। धी॒तिऽभिः॑। भस॑त्। नु। सः। प्र। पू॒र्व्यः। इष॑म्। वु॒री॒त॒। अव॑से ॥१॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:14» मन्त्र:1 | अष्टक:4» अध्याय:5» वर्ग:16» मन्त्र:1 | मण्डल:6» अनुवाक:1» मन्त्र:1


448 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अबः छः ऋचावाले चौदहवें सूक्त का प्रारम्भ है, उसके प्रथम मन्त्र में अब मनुष्यों को क्या करना चाहिये, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे विद्वान् जनो ! (यः) जो (मर्त्यः) मनुष्य (धीतिभिः) अंगुली आदि अवयवों से (अग्ना) अग्नि में (दुवः) सेवन और (धियम्) बुद्धि वा कर्म्म का (जुजोष) सेवन करता है और (अवसे) रक्षण आदि के लिये (पूर्व्यः) पूर्वजनों से प्रकाशित किया गया (प्र, भसत्) प्रकाशित होवे और (इषम्) अन्न वा विज्ञान की (नु) शीघ्र (वुरीत) स्वीकार करे (सः) वह भाग्यशाली होता है ॥१॥
भावार्थभाषाः - जो मनुष्य आलस्य आदि दोषों का त्याग कर धर्म्म से पुरुषार्थ करते हैं, वे सम्पूर्ण इष्ट सुख को प्राप्त होते हैं ॥१॥
448 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

इषं कुरीत अवसे

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (यः मर्त्यः) = जो मनुष्य (अग्नौ) = उस महान् अग्नि 'प्रभु' की प्राप्ति के निमित्त (धीतिभिः) = सोम [वीर्य] शक्ति के अन्दर ही पान [व्याप्त करने] के साथ (दुवः) = प्रभु की परिचर्या [उपासना] को व (धियम्) = ज्ञानपूर्वक किये जानेवाले यज्ञादि उत्तम कर्मों को (जुजोष) = प्रीतिपूर्वक सेवन करता है। (सः) = वह (नु) = निश्चय से (प्रभसत्) = खूब ही भासमान होता है। प्रभु का उपासक प्रभु की दीप्ति से दीप्त क्यों न होगा। [२] (पूर्व्यः) = यह पालन व पूरण करनेवालों में उत्तम होता है। यह (इषम्) = [food, affluance] अन्न व धन का वुरीत वरण करता है, केवल अवसे रक्षण के लिये। यह उतना ही अन्न व धन चाहता है जितना कि रक्षण के लिये पर्याप्त हो । अन्न के स्वाद व धन की आसक्ति से ऊपर उठकर ही तो वह प्रभु को पा सकेगा।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु प्राप्ति के लिये- [क] सोम का शरीर में रक्षण करते हुए, [ख] उपासना व [ग] बुद्धिपूर्वक कर्मों में लगे रहना आवश्यक है। [घ] यह भी आवश्यक है कि हम अन्न के स्वाद व धन की आसक्ति में न पड़ जाएँ। ऐसा होने पर हम ज्ञान-ज्योति से चमकेंगे और अपने मनों का पूरण करते हुए शरीर का पालन कर पायेंगे।
448 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ मनुष्यैः किं कर्त्तव्यमित्याह ॥

अन्वय:

हे विद्वांसो ! यो मर्त्यो धीतिभिरग्ना दुवो धियं जुजोषाऽवसे पूर्व्यः प्र भसदिषं नु वुरीत स भाग्यशाली भवति ॥१॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अग्ना) अग्नौ (यः) (मर्त्यः) मनुष्यः (दुवः) परिचरणम् (धियम्) प्रज्ञां कर्म वा (जुजोष) (धीतिभिः) अङ्गुल्याद्यवयैः (भसत्) प्रकाशेत (नु) सद्यः (सः) (प्र) (पूर्व्यः) पूर्वैर्निष्पादितः (इषम्) अन्नं विज्ञानं वा (वुरीत) स्वीकुर्य्यात् (अवसे) रक्षणाद्याय ॥१॥
भावार्थभाषाः - ये मनुष्या आलस्यादिदोषान् विहाय धर्मेण पुरुषार्थं कुर्वन्ति ते सर्वमिष्टं सुखं लभन्ते ॥१॥
448 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - The mortal who dedicates his faith and worship, reason and intelligence with all his thoughts and intentions, devotion and prayers to Agni, light and fire of life, surely shines as first and foremost in excellence, blest with food and energy, knowledge and enlightenment for all round protection and progress.
448 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What should men do is told.

अन्वय:

That man is very fortunate who serves fire with his fingers and other parts of the body along with his intellect and work, shines in the world as trained by the old enlightened and accepts good food or knowledge. He quickly becomes distinguished as the first among men.

भावार्थभाषाः - Those persons who give up laziness and other evils and are engaged in doing good works with labor, get all desired happiness.
448 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)

या सूक्तात अग्नी व विद्वानांच्या गुणांचे वर्णन असल्यामुळे या सूक्ताच्या अर्थाची पूर्व सूक्तार्थाबरोबर संगती जाणावी.

भावार्थभाषाः - जी माणसे आळस इत्यादी दोषांचा परित्याग करून धर्मयुक्त पुरुषार्थ करतात ती संपूर्ण इष्ट सुख प्राप्त करतात. ॥ १ ॥