वांछित मन्त्र चुनें

त्वं भगो॑ न॒ आ हि रत्न॑मि॒षे परि॑ज्मेव क्षयसि द॒स्मव॑र्चाः। अग्ने॑ मि॒त्रो न बृ॑ह॒त ऋ॒तस्याऽसि॑ क्ष॒त्ता वा॒मस्य॑ देव॒ भूरेः॑ ॥२॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tvam bhago na ā hi ratnam iṣe parijmeva kṣayasi dasmavarcāḥ | agne mitro na bṛhata ṛtasyāsi kṣattā vāmasya deva bhūreḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

त्वम्। भगः॑। नः॒। आ। हि। रत्न॑म्। इ॒षे। परि॑ज्माऽइव। क्ष॒य॒सि॒। द॒स्मऽव॑र्चाः। अग्ने॑। मि॒त्रः। न। बृ॒ह॒तः। ऋ॒तस्य। असि॑। क्ष॒त्ता। वा॒मस्य॑। दे॒व॒। भूरेः॑ ॥२॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:13» मन्त्र:2 | अष्टक:4» अध्याय:5» वर्ग:15» मन्त्र:2 | मण्डल:6» अनुवाक:1» मन्त्र:2


390 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर विद्वानों को इस संसार में कैसा वर्त्ताव करना चाहिये, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (देव) देनेवाले (अग्ने) अग्नि के समान वर्त्तमान विद्वन् ! जिस कारण से (त्वम्) आप (मित्रः) (न) जैसे वैसे (बृहतः) बड़े (वामस्य) श्रेष्ठ (भूरेः) बहुत (ऋतस्य) सत्य वा जल के (क्षत्ता) छेदक (असि) हैं, इस कारण से (दस्मवर्चाः) उपक्षयित अर्थात् निवास कराई वा निवास की कान्ति जिन्होंने तथा (परिज्मेव) जो सब ओर से चलनेवाले वायु के सदृश (भगः) सेवन करने योग्य ऐश्वर्य्य जिनका ऐसे हुए (नः) हम लोगों को (हि) जिस कारण से (रत्नम्) धन को (इषे) प्राप्त होने को (आ) सब ओर से (क्षयसि) निवास करते वा निवास कराते हो, इस कारण आदर करने योग्य हो ॥२॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जो विद्वान् जन प्राणों के सदृश धन और ऐश्वर्य्य की शोभा को धारण करते हैं, वे मित्र के सदृश वर्त्ताव करके सब को सुखी करें ॥२॥
390 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'दस्मवर्चाः' प्रभु

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे प्रभो ! (त्वं भगः) = आप ऐश्वर्य के पुञ्ज हैं। (नः) = हमारे लिये (हि) = निश्चय से (रत्नम्) = रमणीय धन को (आ इषे) = [आगमय] प्राप्त कराइये । हे (दस्मवर्चा:) = दर्शनीय दीप्तिवाले प्रभो ! (परिज्मा इव) = परितः गन्ता वायु की तरह तू (क्षयसि) = ऐश्वर्यवाला है, वास्तविक जीवन को देनेवाला है। [२] (अग्ने) = हे अग्रेणी प्रभो ! (मित्रः न) = प्रमीति से, मृत्यु से बचानेवाले की तरह तू (बृहतः ऋतस्य) = महान् ऋत का (क्षत्ता असि) = हमारे लिये देनेवाला है, हमारे जीवन को तू ऋतमय बनानेवाला है। हे देव-सब कुछ देनेवाले प्रभो ! (वामस्य) = सुन्दर (भूरेः) = भरण-पोषण के साधनभूत धन के आप देनेवाले हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ– हे प्रभो ! आप हमें रमणीय धनों को प्राप्त कराइये, हमारा जीवन आपकी कृपा से महान् ऋत का धारण करनेवाला हो, हमारे जीवन की सब क्रियाएँ ठीक समय व ठीक स्थान पर हों।
390 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्विद्वद्भिरत्र कथं वर्त्तितव्यमित्याह ॥

अन्वय:

हे देवाग्ने ! यतस्त्वं मित्रो न बृहतो वामस्य भूरेर्ऋतस्य क्षत्ताऽसि तस्माद्दस्मवर्चाः स त्वं परिज्मेव भगः सन् नो हि रत्नमिष आ क्षयसि तस्मान्माननीयोऽसि ॥२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (त्वम्) (भगः) भजनीयैश्वर्यः (नः) अस्मान् (आ) (हि) (रत्नम्) धनम् (इषे) प्राप्तुम् (परिज्मेव) परितः सर्वन्तो गन्ता वायुरिव (क्षयसि) निवससि निवासयसि वा (दस्मवर्चाः) दस्ममुपक्षयितं निवासयितं निवासितं वर्चो दीप्तिर्येन सः (अग्ने) पावक इव वर्त्तमान (मित्रः) सखा (न) इव (बृहतः) महतः (ऋतस्य) सत्यस्योदकस्य वा (असि) (क्षत्ता) छेदकः (वामस्य) प्रशस्यस्य (देव) दातर्विद्वन् (भूरेः) बहोः ॥२॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः। ये विद्वांसः प्राणवद्धनैश्वर्य्यशोभां दधति ते मित्रवद्वर्त्तित्वा सर्वान्त्सुखयन्तु ॥२॥
390 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Agni, leading light of the world, like a magnanimous master, you bestow upon us cherished jewel wealths of the world. Power of extra ordinary deeds of glory, you move and abide everywhere like the circumambient wind, omnipresent. O refulgent and generous friend of the world like the sun, you are the light and path-maker for our pursuit of the highest and widest paths of universal truth and life’s onward flow, and you are the gracious dispenser of the fruits of human action.
390 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How should the enlightened men behave is told.

अन्वय:

O liberal donor! enlightened persons are purifying like the fire. You are worthy of respect as you as a friend are the discriminator (between the untruth and. Ed.) admirable great truth. Therefore you dwell, like circumambient air with wonderous splendor, and being endowed with admirable wealth, enable us to obtain the charming wealth.

भावार्थभाषाः - Those enlightened persons who (rightly. Ed.) uphold the beauty of wealth and prosperity like the Prana, should deal with all in a friendly manner and should make all happy.
390 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जे विद्वान प्राणाप्रमाणे धन व ऐश्वर्य बाळगतात त्यांनी मित्राप्रमाणे वागून सर्वांना सुखी करावे. ॥ २ ॥