वांछित मन्त्र चुनें

अदि॑द्युत॒त्स्वपा॑को वि॒भावाग्ने॒ यज॑स्व॒ रोद॑सी उरू॒ची। आ॒युं न यं नम॑सा रा॒तह॑व्या अ॒ञ्जन्ति॑ सुप्र॒यसं॒ पञ्च॒ जनाः॑ ॥४॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

adidyutat sv apāko vibhāvāgne yajasva rodasī urūcī | āyuṁ na yaṁ namasā rātahavyā añjanti suprayasam pañca janāḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अदि॑द्युतत्। सु। अपा॑कः। वि॒ऽभावा॑। अग्ने॑। यज॑स्व। रोद॑सी॒ इति॑। उ॒रू॒ची इति॑। आ॒युम्। न। यम्। नम॑सा। रा॒तऽह॑व्याः। अ॒ञ्जन्ति॑। सु॒ऽप्र॒यस॑म्। पञ्च॑। जनाः॑ ॥४॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:11» मन्त्र:4 | अष्टक:4» अध्याय:5» वर्ग:13» मन्त्र:4 | मण्डल:6» अनुवाक:1» मन्त्र:4


443 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर विद्वान् जन कैसे हों, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (अग्ने) अग्नि के समान वर्तमान विद्वज्जन ! (रातहव्याः) दिये गये देने योग्य (पञ्च) पाँच (जनाः) प्राणों के सदृश वर्त्तमान जन (नमसा) अन्न आदि से (यम्) जिस (सुप्रयसम्) उत्तम प्रकार प्रयत्न करनेवाले को (अञ्जन्ति) अच्छे प्रकार प्रकट करते हैं वह (सु) उत्तम प्रकार (अपाकः) नहीं परिपक्व (विभावा) अत्यन्त दीप्तिमान् जन (आयुम्) जीवन को (न) जैसे वैसे (अदिद्युतत्) प्रकाशित होता है, इस प्रकार आप (उरूची) बहुतों को प्राप्त होनेवाले (रोदसी) अन्तरिक्ष और पृथिवी को (यजस्व) उत्तम प्रकार प्राप्त हों ॥४॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है । जिस प्रकार से पाँच प्राण शरीर को धारण करते हैं, वैसे ही नियमित आहार और विहार करनेवाले जन शरीर की अति कालपर्य्यन्त रक्षा करते हैं, वैसे ही विद्वानों के उपदेश विद्या को अतिकाल पर्य्यन्त स्थिर होनेवाली करते हैं ॥४॥
443 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सु अपाकः - विभावा

पदार्थान्वयभाषाः - [१] वह (सु अपाकः) = [अपक्तव्यप्रज्ञः-अमूर्खः] मूर्खताओं से शून्य, किसी अन्य से न ज्ञान दिया जानेवाला, स्वाभाविक ज्ञानवाला प्रभु (विभावा) = विशिष्ट ही दीप्तिवाला है। यह (अदिद्युतत्) = हम सब के हृदयों को द्योतित करते हैं। हे (अग्ने) = प्रकाशमय प्रभो! आप (उरूची रोदसी) = इन विशाल द्यावापृथिवी को यजस्व हमारे साथ संगत करिये। आपकी कृपा से हमारे मस्तिष्क व शरीर रूप द्यावापृथिवी विशालता को लिये हुए हों, मस्तिष्क विस्तृत ज्ञान का व्यापन करे [उरु अञ्च्] तथा शरीर शक्तियों की व्याप्तियोंवाला हो। [२] आप वे हैं (यम्) = जिन (सुप्रयसम्) = उत्तम हविरूप अन्नों को देनेवाले आपको (आयुं न) = [एति इति] अतिथि के समान (रातहव्याः) = हव्यों को देनेवाले यज्ञशील (पञ्चजना:) = पञ्च-यज्ञों से युक्त जन (नमसा अञ्जन्तिः) = नमन के साथ प्राप्त होते हैं । यज्ञशील पुरुष ही आपको प्राप्त कर पाते हैं। वे आपको अपना महान् अतिथि समझते हैं। आपका पूजन ही उनका अतिथि यज्ञ होता है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- वे प्रभु दीप्तिमय हैं। उपासक को भी दीप्त करते हैं। हम यज्ञशील बनकर नमन के साथ उन प्रभु का आतिथ्य करें।
443 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्विद्वांसः कीदृशा भवेयुरित्याह ॥

अन्वय:

हे अग्ने ! रातहव्याः पञ्च जना नमसा यं सुप्रयसमञ्जन्ति स स्वपाको विभावाऽऽयुन्नादिद्युतदेवं त्वमुरूची रोदसी यजस्व ॥४॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अदिद्युतत्) द्योतते (सु) शोभने (अपाकः) अपरिपक्वः (विभावा) विशेषदीप्तिमान् (अग्ने) पावकवद्वर्त्तमान विद्वन् (यजस्व) सङ्गच्छस्व (रोदसी) भूमिप्रकाशौ (उरूची) ये बहूनञ्चतस्ते (आयुम्) जीवनम् (न) इव (यम्) (नमसा) अन्नाद्येन (रातहव्याः) दत्ता दातव्याः (अञ्जन्ति) सुप्रकटयन्ति (सुप्रयसम्) सुष्ठु प्रयत्नवन्तम् (पञ्च) (जनाः) प्राणा इव वर्त्तमानाः ॥५ ॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः । यथा पञ्च प्राणाः शरीरं धरन्ति तथैव युक्ताहारविहाराः शरीरं चिरं रक्षन्ति तथैव विद्वदुपदेशा विद्यां चिरं स्थायिनीं कुर्वन्ति ॥४॥
443 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O Brilliant, self-refulgent, glorious power of noble action, Agni, leading light of the world, rise over the wide earth and heaven. All the five classes of people bearing sacred offerings honour and celebrate you with submission and homage as abundant giver of life’s blessings, indeed as the very spirit of life. O man, rise and join the Spirit omnipresent.
443 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How should the enlightened person do is told further.

अन्वय:

O learned person ! you are purifier like the fire, Good men like five Pranas who are givers of proper things, manifest ( honor) you with good food etc., because you are industrious. You who are not yet perfectly mature but sufficiently bright with knowledge shine like the good life. You unite the wide- spreading heaven and earth i. e. (make proper use of them travelling in the vehicles and aircrafts).

भावार्थभाषाः - As five Pranas (vital breaths ) uphold the body, so that who are regular in their taking of food, walk and other movements can maintain their bodies for a long time. In the same manner, the teaching or sermons of the enlightened persons make the knowledge long enduring or permanent.
443 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. ज्या प्रकारे पाच प्राण शरीराला धारण करतात, नियमित आहार-विहार करणारे लोक शरीराचे दीर्घकालापर्यंत रक्षण करतात तसाच विद्वानांचा उपदेश, विद्या दीर्घकालापर्यंत स्थिर करणारे असतात. ॥ ४ ॥